Jadalny
Ustaw lokalizację, żeby zobaczyć dane dla swojego regionu.



Koźlarz babka (Leccinum scabrum) to pospolity w Polsce grzyb jadalny tworzący mikoryzę z brzozami. Występuje w lasach liściastych i mieszanych od lata do jesieni. Kapelusz ma poduszkowaty, w odcieniach szarości, brązu lub ochry, o suchej i gładkiej powierzchni. Hymenofor tworzą drobne rurki o białawych, z wiekiem szarzejących porach. Trzon jest smukły, jasny, pokryty ciemnymi łuseczkami. Miąższ jest białawy i zasadniczo nie zmienia barwy po przekrojeniu. Ceniony jest za delikatny, grzybowy smak.
Rozpoznawanie, siedlisko i najważniejsze różnice.
Grzybiarz
Budowa owocnika
- Typ budowy
- Owocnik ma kapelusz i trzon.
Kapelusz
- Kształt
- Kapelusz może mieć kształt wypukły; u młodych owocników — półkulisty; u dojrzałych owocników — wypukły; u starych owocników — płaski.
- Pokrycie
- Powierzchnia kapelusza może być zamszowa, u młodych owocników może być filcowata, a u dojrzałych owocników może być naga lub łuskowata.
- Lepkość i śluzowatość
- W wilgotnych warunkach powierzchnia kapelusza może być lepka lub śluzowata.
- Kolor
- Kapelusz może być żółtobrązowy, ciemnobrązowy, orzechowy, szarobrązowy, czarnobrązowy, czerwonobrązowy, ochrowobrązowy lub brązowy.
- Ułożenie brzegu
- Brzeg kapelusza może być zagięty w dół lub zagięty do wewnątrz.
- Brzeg
- Brzeg kapelusza może być niewystający poza hymenofor lub wystający poza hymenofor.
- Średnica
- Kapelusz może mieć średnicę od 30 do 200 milimetrów.
Spód kapelusza
- Typ
- Hymenofor ma budowę rurkową.
Rurki przy trzonie
- Połączenie z trzonem
- Rurki są przyrośnięte do trzonu.
- Szerokość przyrośnięcia hymenoforu
- Rurki są szeroko przyrośnięte.
- Zmiana koloru
- Po uszkodzeniu lub nacisku barwa porów jest brązowawa.
- Naturalna barwa porów
- U młodych owocników pory mogą być białe.
U dojrzałych owocników pory mogą być szarobrązowe. - Naturalna barwa rurek
- U młodych owocników rurki mogą być białawe.
U dojrzałych owocników rurki mogą być szarobrązowe.
Trzon i podstawa
- Kształt
- Trzon może mieć kształt walcowaty lub maczugowaty.
- Podstawa
- Podstawa trzonu jest maczugowata.
- Kolor
- Trzon może być białawy, żółtawy lub jasnobrązowy.
- Ukształtowanie powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest bruzdowana.
- Pokrycie powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest łuskowata.
- Barwa ornamentacji
- Ornamentacja trzonu może być czarniawa, szarawa, bladobrązowa, czarna lub szarobrązowa.
- Wnętrze
- Trzon jest pełny.
- Konsystencja
- Trzon może być twardy lub włóknisty.
- Długość
- Trzon może mieć długość od 50 do 200 milimetrów.
- Grubość
- Trzon może mieć grubość od 10 do 55 milimetrów.
Miąższ
- Barwa
- Miąższ może być białawy, biały lub szarawy.
- Twardość i zwartość
- W kapeluszu u starych owocników miąższ może być miękki, a u młodych owocników może być zwarty.
- Zmiana koloru
- Po uszkodzeniu miąższ nie zmienia barwy.
Po uszkodzeniu barwa miąższu może być różowawa lub czerwonawa.
Gdzie i kiedy rośnie
- Siedlisko
- Grzyb może występować w parkach i ogrodach.
- Podłoże
- Bezpośrednim podłożem wzrostu może być gleba.
- Sposób wyrastania
- Owocniki mogą wyrastać pojedynczo, po kilka lub w grupach.
- Częstość
- Gatunek jest pospolity.
- Owocnikowanie
- Owocniki mogą pojawiać się od czerwca do listopada.
- Obszar występowania
Jadalność i kuchnia
- Jadalność
- Jadalny
Prawo
- Ochrona
- Koźlarz babka nie jest objęty w Polsce gatunkową ochroną ścisłą ani częściową.
- Handel
- Koźlarz babka (wszystkie odmiany) figuruje w polskim wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu i produkcji przetworów grzybowych, poz.15.
Z czym można pomylić

Goryczak żółciowy
Tylopilus felleus
Najważniejsze różnice
Koźlarz babka (Leccinum scabrum) może przypominać starsze, wyrośnięte owocniki goryczaka. Odróżnia się białymi rurkami pozbawionymi różowego odcienia oraz trzonem pokrytym ciemnymi łuseczkami, bez żółtawego tła i bez siatki.
Koźlarz różnobarwny
Leccinum variicolor
Najważniejsze różnice
Koźlarz różnobarwny (Leccinum variicolor) rośnie również pod brzozami, zazwyczaj na wilgotniejszych stanowiskach. Odróżnia się wyraźnym sinozielonym przebarwieniem miąższu u podstawy trzonu, opóźnionym czerwienieniem miąższu oraz często plamistym, ciemnoszarym do brązowego kapeluszem.
Leccinum cyaneobasileucum
Najważniejsze różnice
Koźlarz babkowaty (Leccinum cyaneobasileucum) odznacza się niebieskozielonym przebarwieniem podstawy trzonu, z reguły jaśniejszym kapeluszem oraz bladymi lub białymi łuseczkami na trzonie.
Leccinum melaneum
Najważniejsze różnice
Koźlarz czarnobrązowy (Leccinum melaneum) charakteryzuje się bardzo ciemnym lub niemal czarnym kapeluszem, bardziej krępym i masywnym pokrojem oraz bardziej zwartym miąższem. Status tego taksonu pozostaje dyskutowany (bywa ujmowany jako odmiana lub odrębny gatunek).
Leccinum duriusculum
Najważniejsze różnice
Koźlarz twardawy (Leccinum duriusculum) rośnie pod topolami (przede wszystkim pod osiką). Jego miąższ po uszkodzeniu czerwienieje, a następnie szarzeje lub czernieje, a u podstawy trzonu pojawia się zielonkawe zabarwienie.
Leccinum pseudoscabrum
Najważniejsze różnice
Koźlarz grabowy (Leccinum pseudoscabrum) odróżnia się związkiem mikoryzowym z grabem oraz ciemnieniem uszkodzonego miąższu.
Leccinum versipelle
Najważniejsze różnice
Koźlarz pomarańczowożółty (Leccinum versipelle) w brązowej odmianie barwnej bywa mylony z koźlarzem babką, jednak jego miąższ na przekroju wyraźnie szarzeje i ciemnieje.
FAQ
Jakie cechy wyróżniają trzon koźlarza babki?
Trzon jest smukły, cylindryczny, białawy i gęsto pokryty drobnymi łuseczkami o barwie od szarej przez brunatną do czarniawej. W miarę wzrostu owocnika staje się włóknisty i zdrewniały.
Czy koźlarz babka jest grzybem jadalnym?
Tak, to powszechnie zbierany i smaczny grzyb jadalny. Cenione są zwłaszcza młode kapelusze. Trzony starszych egzemplarzy bywają twarde i włókniste, dlatego często bywają odrzucane.
Czy koźlarza babkę można pomylić z grzybem trującym?
W Polsce nie ma śmiertelnie trujących grzybów rurkowych o takim wyglądzie. Niedoświadczeni grzybiarze mogą go pomylić z goryczakiem żółciowym, który ma gorzki smak i różowiejące z wiekiem pory.
W jakich miesiącach występuje koźlarz babka?
Owocniki pojawiają się zazwyczaj od lata do późnej jesieni, najczęściej od czerwca lub lipca do końca października, ze szczytem owocnikowania we wrześniu po ciepłych i wilgotnych dniach.
Czym różni się koźlarz babka od koźlarza czerwonego?
Koźlarz czerwony ma pomarańczowy kapelusz, miąższ ciemniejący do szaroczarnego i niebieskawy u nasady trzonu. U babki kapelusz jest szarobrązowy, a miąższ może słabo różowieć, brązowieć lub szarzeć.
Pod jakimi drzewami rośnie koźlarz babka?
Grzyb ten tworzy mikoryzę wyłącznie z brzozami. Można go spotkać w lasach brzozowych, mieszanych, na skrajach zagajników i na torfowiskach wszędzie tam, gdzie rosną brzozy.
Które części owocnika najlepiej nadają się do przetwórstwa?
Najbardziej cenione są kapelusze młodych owocników o zwartej strukturze. Trzony starszych grzybów stają się łykowate, dlatego zwykle suszy się je i mieli na przyprawę lub po prostu odrzuca.
Czy miąższ koźlarza babki zmienia barwę po przekrojeniu?
Miąższ typowej babki jest biały lub kremowy i zasadniczo nie zmienia barwy po uszkodzeniu ani nie sinieje, w przeciwieństwie do niektórych innych koźlarzy (np. koźlarza różnobarwnego).
Miłośnik
Spód kapelusza
- Długość rurek
- Rurki mogą mieć długość od 8 do 19 milimetrów.
Nazwy i historia
- Obowiązująca nazwa krajowa
- koźlarz babka
- Obowiązująca nazwa taksonomiczna
- Leccinum scabrum
Obserwacje w domu
Wysyp zarodników
- Potrzebne materiały
- świeży, dojrzały kapelusz, kartka papieru, szklanka lub miseczka, woda
- Czas
- 2–24 h
- Wykonanie
- Połóż kapelusz spodem na papierze.
- Dodaj kroplę wody na wierzch i przykryj.
- Po 2–24 godzinach podnieś kapelusz i obejrzyj osad.
Czego szukać
- Barwa wysypu
- Wysyp zarodników ma barwę brązową.
- Odcień wysypu
- Może występować oliwkowobrązowy lub oliwkowobrązowawy odcień.
Pod mikroskopem
- Potrzebne materiały
- mikroskop świetlny, szkiełko podstawowe i nakrywkowe, igła, woda, zarodniki z wysypu
- Wykonanie
- Przenieś igłą odrobinę wysypu na szkiełko.
- Dodaj kroplę wody, przykryj szkiełkiem i obejrzyj zarodniki.
Czego szukać
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt wydłużony elipsoidalny, wrzecionowaty lub niemal wrzecionowaty.
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką.
- Wymiary
- Zarodnik może mieć długość od 13 do 22 mikrometrów i szerokość od 4 do 6,5 mikrometra.
Wymiary porównuj po skalibrowaniu skali mikroskopu.
Ekologia i rozmieszczenie
- Odczyn gleby
- Preferuje gleby kwaśne.
- Gleba
- Preferuje gleby piaszczyste.
- Wilgotność gleby
- Może preferować gleby suche lub wilgotne.
- Partnerzy mikoryzowi
- Mikoryzę z tym grzybem tworzy brzoza.
Historia i kultura
Gatunek został opisany naukowo przez Jeana Baptiste'a Bulliarda jako Boletus scaber, a w 1821 roku Samuel Frederick Gray przeniósł go do rodzaju Leccinum, tworząc obowiązującą kombinację Leccinum scabrum. W polskiej tradycji ludowej i nazewnictwie regionalnym grzyb ten zyskał szereg określeń zwyczajowych, takich jak babka, koźlak, brzeziak czy podbrzeźniak, które bezpośrednio nawiązują do jego symbiozy z brzozą.
W badaniach etnomykologicznych podkreśla się silną pozycję koźlarzy w kulturze zbierackiej Europy Środkowej i Wschodniej. Zapisy te pozostają jednak opisem szerszej grupy: w świadomości grzybiarzy koźlarze funkcjonują jako zbiorczy takson ludowy (Leccinum spp.), w ramach którego nie rozróżnia się pojedynczych gatunków biologicznych o brązowych kapeluszach. Wszelkie tradycyjne wierzenia, dawne zwyczaje pozyskiwania i nazwy odnoszą się zatem w praktyce do całej grupy koźlarzy związanych z brzozami, a nie wyłącznie do wąsko pojętego Leccinum scabrum w sensie współczesnej taksonomii.
Jadalność i bezpieczeństwo
Koźlarz babka (Leccinum scabrum) jest powszechnie uznawanym grzybem jadalnym o łagodnym smaku i subtelnym, leśnym zapachu. Do celów spożywczych zbiera się przede wszystkim owocniki młode, zwarte i jędrne. Dojrzałe i starsze egzemplarze szybko wiotczeją, stają się gąbczaste oraz podatne na nasiąkanie wodą, a miąższ w ich trzonach drewnieje i staje się twardy oraz łykowaty, przez co tracą one przydatność kulinarną.
Gatunek ten bezwzględnie wymaga poddania obróbce termicznej przed spożyciem i nie może być jedzony na surowo. Do podstawowych sposobów przygotowania należą gotowanie, duszenie lub smażenie. Podczas gotowania i obróbki cieplnej miąższ koźlarza babki naturalnie ciemnieje, przybierając barwę szarawą do ciemnobrązowej, co jest cechą typową dla tego grzyba. W celach kulinarnych należy wykorzystywać wyłącznie egzemplarze zdrowe, świeże i nieuszkodzone, odrzucając owocniki przejrzałe, nadmiernie rozmiękłe lub wykazujące ślady żerowania owadów.
Siedlisko i występowanie
Koźlarz babka jest grzybem mikoryzowym ściśle związanym z brzozami (Betula spp.), w szczególności z brzozą brodawkowatą i omszoną. Występuje w lasach liściastych oraz mieszanych z udziałem tego drzewa, w młodnikach, czystych brzezinach, a także na torfowiskach, wrzosowiskach i wilgotnych polanach śródleśnych. Preferuje podłoża kwaśne, piaszczyste i piaszczysto-gliniaste.
Zasięg geograficzny w pewnym ujęciu obejmuje strefę umiarkowaną i chłodną Europy, gdzie gatunek ten jest pospolity. W literaturze mykologicznej wskazywano także na występowanie w innych regionach półkuli północnej, jednak współczesne badania molekularne nakazują ostrożność w uogólnieniach dotyczących zasięgu. W nowszych publikacjach materiał pochodzący z Azji jest podawany z zastrzeżeniem jako Leccinum cf. scabrum ze względu na wątpliwości taksonomiczne i konieczność rewizji oznaczeń.
W warunkach Europy Środkowej, w tym w Polsce, sezon owocnikowania trwa od wczesnego lata do późnej jesieni. Zgodnie z krajowymi danymi fenologicznymi owocniki pojawiają się od czerwca do listopada (VI–XI), w zależności od opadów i temperatury podłoża.
Badacz
Jadalność i kuchnia
Ustalenia źródłowe: jadalność, spożycie i wykorzystanie
- Jadalność
- Jadalny — źródło oznaczenia
Źródło bez opisu bibliograficznego · Snowarski, Leccinum scabrum: owocnik, zarodniki, występowanie; separate named-species account.
Źródło bez opisu bibliograficznego · Karel Tejkal, Leccinum scabrum; do not include separately discussed melaneum or roseofractum forms.
Nazwy naukowe i taksonomia
- Obowiązująca nazwa naukowa
Leccinum scabrum
Leccinum scabrum (Bull.) Gray należy do rodziny Boletaceae w rzędzie Boletales (podklasa Agaricomycetidae, klasa Agaricomycetes, typ Basidiomycota, królestwo Fungi). Połączenie Graya zostało opublikowane w Natural Arrangement of British Plants 1:647 (1821). Bazionimem jest Boletus scaber Bull. z dzieła Herbier de la France 3, tablica 132. Rejestr Species Fungorum podaje datę 1783 [1782–83], natomiast rewizja taksonomiczna z 2005 r. wskazuje 1782 r.; rozbieżność ta pozostaje odnotowaną różnicą bibliograficzną.
Wśród historycznych ujęć i kombinacji taksonomicznych znajdują się m.in. Suillus scaber, Krombholzia scabra, Gyroporus scaber, Ceriomyces scaber, Tubiporus scaber, Krombholziella scabra oraz Trachypus scaber. W piśmiennictwie mykologicznym opisano również liczne odmiany i formy pod odrębnymi nazwiskami autorów i datami. Przynależność do dzisiejszej synonimii nie oznacza jednak tożsamego zakresu każdego dawnego ujęcia taksonomicznego.
Zakres taksonu i ograniczenia oznaczania
W literaturze odnotowano angielską nazwę zwyczajową Birch Bolete (bez przypisania do konkretnego obszaru anglojęzycznego). Niemiecka nazwa Gemeiner Birkenpilz nie ma bezpośredniego potwierdzenia w wykorzystanych źródłach.
Den Bakker i Noordeloos w rewizji z 2005 r. przyjęli szerokie ujęcie Leccinum scabrum, włączając do niego taksony opisywane pod nazwami roseofractum, avellaneum, rigidipes oraz subcinnamomeum. W tym ujęciu różowienie lub czerwienienie miąższu mieści się w naturalnej zmienności gatunku. Leccinum melaneum został w tej pracy potraktowany jako odrębny takson, a hipoteza o jego mieszańcowym pochodzeniu pozostaje nierozstrzygnięta (czeska literatura ujmuje go jako odmianę lub osobny gatunek). Z kolei Leccinum rotundifoliae w rewizji z 2005 r. uznano za odrębny takson, podczas gdy Species Fungorum włącza tę nazwę do synonimii L. scabrum.
Takson Leccinum oxydabile jest obecnie włączany do synonimii Leccinum scabrum w bazie Species Fungorum, choć inne bazy danych i rejestry mykologiczne (takie jak Checklist, GBIF czy MycoBank) bywają przywoływane w literaturze w kontekście odmiennych przypisań taksonomicznych. Cech dawnych ujęć tego taksonu nie należy bezkrytycznie przenosić na współcześnie definiowany gatunek.
Brak sinienia miąższu nie jest cechą wystarczającą do bezwzględnego oznaczenia gatunku, gdyż nietypowe owocniki innych gatunków (np. Leccinum snellii czy L. schistophilum) mogą nie wykazywać typowej dla siebie reakcji barwnej. Oznaczenie wymaga uwzględnienia budowy mikroskopowej skórki, zarodników i kaulocystyd. Reakcje chemiczne miąższu (brak reakcji lub słabe czerwienienie z formaliną oraz próby z FeSO4) mają zmienny przebieg zależny od wieku i wilgotności owocnika, przez co nie stanowią jednoznacznych kryteriów kluczowych.
- Zakres ujęcia taksonomicznego
Leccinum scabrum (Bull.) Gray; each literature report retains its own explicitly stated source concept. Den Bakker and Noordeloos2005 pp.547–550 are the wider concept including L.roseofractum, L.avellaneum and L.rigidipes. Gargano material is SAF545. No assignment of neighbouring species descriptions or subsection Scabra general characters.
[8] [9]
Ekologia i rozmieszczenie
- Częstość — ocena i zakres źródła
- Polska — dane ogólne: Gatunek jest pospolity. [9]
Diagnostyka laboratoryjna
Dane ustrukturyzowane
Podstawki
Kaulocystydy
Cystydy hymenialne
- Długość cystydy hymenialnej
- Długość cystydy hymenialnej bez ustalonego położenia może wynosić od 30 do 50 mikrometrów. [3]
- Kształt cystydy hymenialnej
- Cystyda hymenialna może być wrzecionowato-butelkowata, walcowata, maczugowata lub butelkowata. [3]
- Szerokość cystydy hymenialnej
- Szerokość cystydy hymenialnej bez ustalonego położenia może wynosić od 5,5 do 7,5 mikrometra. [3]
Skórka kapelusza
- Szerokość elementów skórki
- Slender hyphal elements, source3.od 5 do 7(8)µm. szerokość elementów skórki może wynosić od 3,5 do 8 mikrometrów [3], broad clearly articulated hyaline elements, source(8)od 9 do 13.5(17)µm. może wynosić od 8 do 17 mikrometrów [3], a broadly elongated hyphal elements, source(7.5)od 8 do 14(16)µm. może wynosić od 7,5 do 16 mikrometrów. [3]
- Inkrustacja strzępek skórki
- Inkrustacja strzępek skórki jest obecna. [3]
- Barwa pigmentu skórki
- Pigment skórki kapelusza jest brązowy. [3]
- Organizacja skórki kapelusza
- Skórka kapelusza ma organizację typu kutis. [3]
- Kształt komórki końcowej skórki kapelusza
- Komórka końcowa skórki kapelusza jest stożkowata. [3]
Zarodniki
- Zawartość zarodnika
- W zarodniku występują wakuole. [7]
- Krople wewnątrz zarodnika
- W zarodniku stwierdzono obecność kropli. [7]
- Iloraz długości i szerokości zarodnika
- Iloraz długości i szerokości zarodnika może wynosić od 2,5 do 3,5. [3]
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt wydłużony elipsoidalny, wrzecionowaty lub prawie wrzecionowaty. [3] [9] [7]
- Zagłębienie nad wnęką bazydiospory
- Zagłębienie nad wnęką bazydiospory jest obecne. [3]
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką. [9] [7]
- Grubość ściany zarodnika
- Zarodnik jest cienkościenny. [7]
Materiał i metody badań
Metody i zapisy źródłowe — Den Bakker & Noordeloos2005 pp.547,549–550; exact L.scabrum account, wider concept including roseofractum, avellaneum and rigidipes; not subsection introduction or L.melaneum.
Liczba zarodników na jednej podstawce; Długość podstawki; Szerokość podstawki; Długość kaulocystyd; Szerokość kaulocystyd; Długość cystydy hymenialnej; Szerokość cystydy hymenialnej; Szerokość elementów skórki; Długość zarodnika; Iloraz długości i szerokości zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Exact original boundaries and context are retained in original source and claims; three pileipellis element classes remain different targets. Q is source-reported, not calculated from independent interval bounds.” [3]
Kształt kaulocystyd; Kształt cystydy hymenialnej; Inkrustacja strzępek skórki; Barwa pigmentu skórki; Organizacja skórki kapelusza; Kształt komórki końcowej skórki kapelusza; Kształt zarodnika; Zagłębienie nad wnęką bazydiospory — zapis źródłowy: „Den Bakker & Noordeloos2005 pp.547,549–550; exact L.scabrum account, wider concept including roseofractum, avellaneum and rigidipes; not subsection introduction or L.melaneum.” [3]
Metody i zapisy źródłowe — Gargano et al., DOI10.1080/21501203.2024.2342519, §§2.1–2.2,3.1; material SAF545, distinct from a general species interval.
Identyfikacja kropli: nierozstrzygnięta.
Zawartość zarodnika; Krople wewnątrz zarodnika; Kształt zarodnika; Powierzchnia zarodnika; Grubość ściany zarodnika — zapis źródłowy: „Gargano et al., DOI10.1080/21501203.2024.2342519, §§2.1–2.2,3.1; material SAF545, distinct from a general species interval.” [7]
Długość zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Exact original boundaries and context are retained in original source and claims; three pileipellis element classes remain different targets. Q is source-reported, not calculated from independent interval bounds.” [7]
Metody i zapisy źródłowe — Snowarski, Leccinum scabrum: owocnik, zarodniki, występowanie; separate named-species account.
Długość zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Exact original boundaries and context are retained in original source and claims; three pileipellis element classes remain different targets. Q is source-reported, not calculated from independent interval bounds.” [9]
Kształt zarodnika; Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „Snowarski, Leccinum scabrum: owocnik, zarodniki, występowanie; separate named-species account.” [9]
Metody i zapisy źródłowe — Karel Tejkal, Leccinum scabrum; do not include separately discussed melaneum or roseofractum forms.
Długość zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Exact original boundaries and context are retained in original source and claims; three pileipellis element classes remain different targets. Q is source-reported, not calculated from independent interval bounds.” [4]
Weryfikacja występowania — zakres i ograniczenia
Materiał: Pierwotna kolekcja autora atlasu z Kotliny Kłodzkiej.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 21.10.2026.
Ograniczenia: Źródłowe oznaczenie i zakres pojęcia zachowano. Nie zadeklarowano nowego badania okazów ani odczytu wszystkich publikacji cytowanych przez źródło.
[9]Zakres opracowania
Przed ukończeniem rekord wymaga uzupełnienia lub rozliczenia.
- Poszukiwanie regionów występowania wymaga rozliczenia.
- Powiązania wcześniejszych ustaleń wymagają ponownego sprawdzenia.
- Nowe źródła wymagają rozliczenia informacji napotkanych podczas przeglądu.
Podstawa prawna i zakres oceny
Przepisy dla lokalizacji: Polska
Podstawa informacji o ochronie
Koźlarz babka nie jest objęty w Polsce gatunkową ochroną ścisłą ani częściową.
[5]Podstawa informacji o handlu
Koźlarz babka (wszystkie odmiany) figuruje w polskim wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu i produkcji przetworów grzybowych, poz.15.
[6]Najważniejsze substancje i ich działanie
Analizę biochemiczną wysuszonej i zmielonej próby SAF545 przeprowadziło laboratorium EcamRicert (raport 20LA09820 z 28 lipca 2020 r.) w trzech powtórzeniach technicznych, metodami analitycznymi według Baldini i in. (1996), z przelicznikiem białka N × 6,25 i oszacowaniem niepewności według UNI ISO 3534-1:2000.
Skład podstawowy i wartość energetyczna suchej zmielonej próby (wartości na 100 g):
- Sucha masa: 91,29 ± 0,38 g
- Wilgotność: 8,71 ± 0,38 g
- Białko ogólne (N × 6,25): 31,7 ± 1,3 g
- Tłuszcz ogólny: 3,64 ± 0,22 g
- Węglowodany: 31,57 ± 2,44 g
- Błonnik pokarmowy (wysokocząsteczkowy): 18,9 ± 2,0 g
- Popiół: 5,48 ± 0,30 g
- Wartość energetyczna: 324 ± 5 kcal (1361 ± 21 kJ).
Zawartość cukrów w suchej zmielonej próbie (g/100 g):
- Glukoza: 2,63 ± 0,41
- Fruktoza: 0,334 ± 0,053
- Laktoza: < 0,010
- Sacharoza: < 0,010
- Maltoza: < 0,010
- Cukry ogółem: 2,964 ± 0,413.
Zawartość witamin (%) i składników mineralnych (mg/kg) w suchej zmielonej próbie:
- Witamina D3: < 0,00002%
- Witamina B1: < 0,00001%
- Witamina B2: 0,0016 ± 0,0002%
- Witamina B3: 0,0146 ± 0,0015%
- Witamina B5: 0,0019 ± 0,0002%
- Witamina B6: < 0,00003%
- Witamina B8: < 0,00003%
- Witamina B12: < 0,000005%
- Sód (Na): 0,028 ± 0,006 mg/kg
- Potas (K): 2,25 ± 0,53 mg/kg
- Żelazo (Fe): < 0,003 mg/kg
- Wapń (Ca): < 0,025 mg/kg
- Fosfor (P): 3710,0 ± 670,0 mg/kg
- Magnez (Mg): 590,0 ± 130,0 mg/kg
- Cynk (Zn): 71,0 ± 13,0 mg/kg
- Miedź (Cu): 16,8 ± 3,2 mg/kg
- Selen (Se): 7,4 ± 1,8 mg/kg
- Mangan (Mn): 6,6 ± 1,3 mg/kg
- Nikiel (Ni): 1,01 ± 0,18 mg/kg
- Chrom (Cr): 0,84 ± 0,16 mg/kg
- Siarka całkowita (S): 8200,0 ± 1,50 mg/kg.
Profil kwasów tłuszczowych w suchej zmielonej próbie (g/100 g):
- Kwas masłowy (4:0): < 0,010
- Kwas kapronowy (6:0): < 0,010
- Kwas enantowy (7:0): < 0,010
- Kwas kaprylowy (8:0): < 0,010
- Kwas kaprynowy (10:0): < 0,010
- Kwas kaproleinowy (10:1): < 0,010
- Kwas laurynowy (12:0): < 0,010
- Kwas lauroleinowy (12:1 n-3): < 0,010
- Kwas izomirystynowy (14:0 iso): 0,0010
- Kwas mirystynowy (14:0): 0,0073 ± 0,0017
- 14:1 (suma): < 0,0010
- Kwas pentadekanowy (15:0): 0,0094 ± 0,0021
- 15:1 (suma): 0,0093 ± 0,0021
- Kwas sarcinowy (15:0 ante-iso): < 0,0010
- Kwas izopalmitynowy (16:0 iso): < 0,0010
- Kwas anteizopalmitynowy (16:0 ante-iso): < 0,0010
- Kwas palmitynowy (16:0): 0,372 ± 0,056
- 17:0 ante-iso: 0,0088 ± 0,0020
- Kwas margarynowy (17:0): 0,00366 ± 0,00100
- Kwas margarynowy (17:0 iso): < 0,0010
- 17:1 (suma): 0,0098 ± 0,0020
- Kwas palmitooleinowy (16:1 suma): 0,0224 ± 0,0048
- Kwas izostearynowy (18:0 iso): 0,0348 ± 0,0074
- Kwas anteizostearynowy (c-18:0 ante-iso): < 0,0010
- Kwas stearynowy (18:0): 0,075 ± 0,016
- Kwas oleinowy (18:1 suma): 1,05 ± 0,13
- 19:0: < 0,0010
- 19:0 ante-iso: < 0,0010
- 19:1 (suma): < 0,0010
- Kwas arachidowy (20:0): 0,0055 ± 0,0013
- Kwas izoarachidowy (20:0 iso): < 0,0010
- Kwas α-linolenowy (18:3 suma): 0,0085 ± 0,0017
- Kwas gadoleinowy (20:1 suma): 0,0145 ± 0,0031
- Sprzężony kwas linolowy (suma 18:2 CLA): < 0,0010
- Kwas heneikozanowy (21:0): < 0,0010
- Kwas stearydonowy (18:4 n-3): 0,0146 ± 0,0031
- Kwas behenowy (22:0): 0,0042 ± 0,0011
- 22:1: 0,00206 ± 0,00077
- Kwas lignocerynowy (24:0): 0,00231 ± 0,00080
- Wielonienasycone kwasy tłuszczowe >C20: 0,00183 ± 0,00074
- Kwasy tłuszczowe nasycone (SFA): 0,523 ± 0,059
- Kwasy tłuszczowe jednonienasycone (MUFA): 1,11 ± 0,12
- Kwasy tłuszczowe wielonienasycone (PUFA): 1,98 ± 0,23
- Stosunek kwasów PUFA/MUFA: 1,78 ± 0,29
- Stosunek kwasów PUFA/SFA: 3,79 ± 0,62.
Zawartość wolnych aminokwasów i związków pokrewnych w suchej zmielonej próbie (g/100 g):
- Kwas asparaginowy: 0,1124 ± 0,0082
- Kwas glutaminowy: 0,4318 ± 0,0313
- Alanina: 1,0600 ± 0,0769
- Arginina: 0,4556 ± 0,0331
- Asparagina: 0,1575 ± 0,0114
- Cystyna: < 0,0100
- Prolina: 0,1005 ± 0,0073
- Fenyloalanina: 0,0311 ± 0,0024
- Glicyna: 0,2679 ± 0,0194
- Glutamina: 0,9199 ± 0,0667
- Izoleucyna: 0,0222 ± 0,0017
- Histydyna: 0,1353 ± 0,0098
- Leucyna: 0,0300 ± 0,0023
- Lizyna: 0,2170 ± 0,0158
- Metionina: < 0,0100
- Ornityna: 0,2085 ± 0,0151
- Seryna: 0,3202 ± 0,0232
- Tyrozyna: 0,0538 ± 0,0040
- Treonina: 0,2762 ± 0,0200
- Walina: 0,1220 ± 0,0089
- Kwas γ-aminomasłowy (GABA): 0,3900 ± 0,0283
- Kwas α-aminomasłowy: < 0,0010
- Wolne aminokwasy ogółem: 5,31 ± 0,13.
W profilu lipidowym zmielonej próby wielonienasycone kwasy tłuszczowe (PUFA) stanowią 1,98 ± 0,23 g/100 g, jednonienasycone (MUFA) 1,11 ± 0,12 g/100 g, a nasycone (SFA) 0,523 ± 0,059 g/100 g, przy proporcjach PUFA/MUFA wynoszącej 1,78 ± 0,29 oraz PUFA/SFA równej 3,79 ± 0,62. Pula wolnych aminokwasów wynosi 5,31 ± 0,13 g/100 g, z istotnym udziałem alaniny, glutaminy oraz kwasu γ-aminomasłowego (GABA, 0,3900 ± 0,0283 g/100 g).
Dane analityczne badanej próby wykazują następujące poziomy wybranych mikroskładników: witamina D3 poniżej 0,00002%, żelazo poniżej 0,003 mg/kg, wapń poniżej 0,025 mg/kg, sód 0,028 ± 0,006 mg/kg, a potas 2,25 ± 0,53 mg/kg suchej masy, przy wyższych poziomach fosforu (3710,0 ± 670,0 mg/kg) i siarki całkowitej (8200,0 ± 1,50 mg/kg).
Średnice stref zahamowania wzrostu w próbie krążkowej wyniosły:
- Listeria monocytogenes ATCC 19114: MAE: 13,5 ± 0,2 mm; UAE: 12,0 ± 0,1 mm (różnica istotna statystycznie, P < 0,01)
- Staphylococcus aureus subsp. aureus ATCC 33862: MAE: 12,5 ± 0,1 mm; UAE: 12,5 ± 0,1 mm
- Salmonella enterica subsp. enterica ATCC 13076: MAE: 11,5 ± 0,2 mm; UAE: 11,0 ± 0,1 mm
- Escherichia coli ATCC 25922: MAE: 10,5 ± 0,2 mm; UAE: 10,0 ± 0,2 mm.
Stopień zahamowania wzrostu bakterii w teście mikrorozcieńczeń (kategorie autorów: brak: −; niskie ≤35%: +; umiarkowane >35–70%: ++; wysokie >70%: +++):
100 mg/mL
- L. monocytogenes: MAE 99,80% (+++); UAE 94,90% (+++)
- S. aureus: MAE 99,75% (+++); UAE 95,38% (+++)
- S. enterica: MAE 99,76% (+++); UAE 99,79% (+++)
- E. coli: MAE 99,83% (+++); UAE 97,97% (+++)
50 mg/mL
- L. monocytogenes: MAE 92,92% (+++); UAE 79,58% (+++)
- S. aureus: MAE 61,93% (++); UAE 66,43% (++)
- S. enterica: MAE 81,77% (+++); UAE 89,94% (+++)
- E. coli: MAE 93,40% (+++); UAE 80,07% (+++)
25 mg/mL
- L. monocytogenes: MAE 74,11% (+++); UAE 57,60% (++)
- S. aureus: MAE 40,82% (++); UAE 46,76% (++)
- S. enterica: MAE 46,65% (++); UAE 67,62% (++)
- E. coli: MAE 75,51% (+++); UAE 66,67% (++)
12,5 mg/mL
- L. monocytogenes: MAE 39,15% (++); UAE 31,08% (+)
- S. aureus: MAE 25,04% (+); UAE 20,75% (+)
- S. enterica: MAE 55,39% (++); UAE 43,44% (++)
- E. coli: MAE 51,32% (++); UAE 51,94% (++)
6,25 mg/mL
- L. monocytogenes: MAE 30,12% (+); UAE 18,33% (+)
- S. aureus: MAE 24,32% (+); UAE 22,30% (+)
- S. enterica: MAE 43,22% (++); UAE 42,82% (++)
- E. coli: MAE 46,73% (++); UAE 39,26% (++)
3,125 mg/mL
- L. monocytogenes: MAE 23,97% (+); UAE 15,58% (+)
- S. aureus: MAE 19,03% (+); UAE 16,33% (+)
- S. enterica: MAE 37,26% (++); UAE 28,90% (+)
- E. coli: MAE 27,61% (+); UAE 19,13% (+)
1,5625 mg/mL
- L. monocytogenes: MAE 17,50% (+); UAE 12,13% (+)
- S. aureus: MAE 6,38% (+); UAE 10,63% (+)
- S. enterica: MAE 18,68% (+); UAE 20,70% (+)
- E. coli: MAE 23,18% (+); UAE 20,84% (+)
0,78125 mg/mL
- L. monocytogenes: MAE 14,19% (+); UAE 11,59% (+)
- S. aureus: MAE 4,13% (+); UAE 10,84% (+)
- S. enterica: MAE 5,07% (+); UAE 7,10% (+)
- E. coli: MAE 0,00% (−); UAE 10,52% (+).
W teście mikrorozcieńczeń oba ekstrakty w stężeniu 100 mg/mL silnie hamowały wzrost wszystkich czterech badanych szczepów (>70%). Przy stężeniu 50 mg/mL ekstrakt UAE hamował wzrost E. coli na wysokim poziomie 80,07%. Przy stężeniu 6,25 mg/mL ekstrakt UAE hamował wzrost S. enterica na poziomie umiarkowanym (42,82%). Przy najniższym testowanym stężeniu 0,78125 mg/mL ekstrakt MAE nie wykazywał hamowania wzrostu E. coli (0,00%), podczas gdy pozostałe warianty wykazywały niskie wartości hamowania.
Badania aktywności biologicznej ekstraktów wodnych opublikowano w czasopiśmie Mycology (online 2024, wydanie drukowane 16(1), 2025, s. 402–412; erratum z 2025 r. pod DOI 10.1080/21501203.2025.2461915). Przedstawione wyniki mają charakter wyłącznie laboratoryjnych testów in vitro.
Siedlisko i występowanie
Siedlisko, obszar i pora roku
Koźlarz babka tworzy ektomikoryzę wyłącznie z brzozami (Betula). Wyrasta na ziemi, pojedynczo, w małych grupach lub gromadnie, w lasach, zaroślach, a także poza lasem – w parkach, ogrodach i na trawnikach pod brzozami. Preferuje gleby piaszczyste, suche do umiarkowanie wilgotnych, o odczynie słabo kwaśnym, pojawiając się m.in. w ubogich murawach z kostrzewą czerwoną (Festuca rubra) i śmiałkiem pogniecionym (Deschampsia flexuosa).
W Czechach koźlarz babka jest bardzo pospolity i występuje od nizin po tereny górskie w okresie od czerwca do listopada (udokumentowane znaleziska pochodzą m.in. z kraju środkowoczeskiego – 6 X 2024, pilzneńskiego – 18 VIII 2023, zlińskiego – 28 IX 2018 i Wysoczyzny – 14 IX 2017).
Gatunek jest szeroko rozprzestrzeniony w Europie (bardzo pospolity m.in. w Holandii) i wykazuje prawdopodobny zasięg okołobiegunowy; materiały zielnikowe pochodzą m.in. z Holandii, Finlandii oraz prowincji Ontario w Kanadzie.
Potwierdzony zasięg występowania
Wszystkie obszary potwierdzone w zapisanych danych źródłowych.
| Kraj | Regiony i stanowiska | Owocnikowanie | Źródła |
|---|---|---|---|
| Polska | Kotlina Kłodzka | VI–XI |
|
Materiały
Kolekcje zielnikowe
- 44
NL; Drenthe, Emmen; 1999-10-02; H.C. den Bakker
[2]- 50
NL; Drenthe, Nieuw Amsterdam; 1999-10-04; H.C. den Bakker
[2]- 54
NL; Drenthe, Borger, vicinity of cottage park Land van Bartje; 1999-10-05; H.C. den Bakker
[2]- 01-009
NL; Drenthe, Gieten, Boekweitveentje; 2001; R. Enzlin
[2]- 48
NL; Drenthe, Hoogeveen; leg.B.de Vries; 1999-10-03; H.C. den Bakker
[2]- 62
NL; Noord-Holland, Amsterdamse Waterleiding Duinen, Eiland van Rolvers; 1999-10-23; H.C. den Bakker
[2]- 58
NL; Zuid-Holland, Wassenaar, Meijendel; 1999-10-17; H.C. den Bakker
[2]- 42
NL; Zuid-Holland, Voorschoten; C.Bas; 1999-09-30; H.C. den Bakker
[2]- 124
NL; Utrecht, Zeist, Soesterberg; 2000-10-06; H.C. den Bakker
[2]- 1+2 (L), designated epitype
FR; Guyancourt, along N12, vicinity of Versailles; 2001-09-27; J. van Brummelen
[2]- Kolekcja
FR; Orne, Foret de Belleme; 2001-09-28; Van Brummelen
[2]- 95
Norwegia; Sogn og Fjordane, Sogndalsfjøra; 2000-09-08; H.C. den Bakker
[2]- 91
Norwegia; Sogn og Fjordane, Sogndalsfjøra; 2000-09-08; H.C. den Bakker
[2]- 87
Norwegia; Sogn og Fjordane, Sogndalsfjøra; IX 2000; H.C. den Bakker
[2]- 239
Wielka Brytania; Scotland, Inverness-shire, Aberarder Forest; 2001-09-13; H.C. den Bakker
[2]- 231
Wielka Brytania; Scotland, Inverness-shire, Insh Marshes; 2001-09-12; H.C. den Bakker
[2]- 237
Wielka Brytania; Scotland, Inverness-shire, Insh Marshes; 2001-09-12; H.C. den Bakker
[2]- 4399 (E), holotype L.rigidipes
Wielka Brytania; Scotland, Inverness-shire, Abernethy Forest; 1972-08-31; P. Orton
[2]- 4944 (E), holotype L.roseofractum
Wielka Brytania; Scotland, Ross & Cromarty, Loch Maree; R. Watling
[2]- 22
Szwecja; Jämtland, Borgsjö; 1999-08-24; H.C. den Bakker
[2]- 80
Szwecja; Åre; 2000-09-04; H.C. den Bakker
[2]- 2003076
Wielka Brytania; Wales, South Glamorgan, Merthyr-mawr sand dunes; A. Hills
[2]- SAF545
Polska; Białowieża forest, Podlaskie; literal published location, not geocoded; summer; exact date/year unreported
[2]
Źródła
- leccinum_scabrum.source-collections
- src-bakker 2005
- src-cms-scabrum
- src-eli-protection-2014
- src-eli-trade-2026
- src-gargano 2024
- src-gbif-leccinum_scabrum
- src-snowarski-scabrum