Jadalny
Wymaga obróbki
Ustaw lokalizację, żeby zobaczyć dane dla swojego regionu.










Gąska ziemista (Tricholoma terreum) to pospolity grzyb kapeluszowy z rodziny gąskowatych, tworzący mikoryzę z drzewami iglastymi, głównie sosnami. Wyróżnia się filcowato-włóknistym, szarym lub popielatym kapeluszem oraz białoszarym miąższem o łagodnym, ziemistym smaku. W wielu regionach Europy, zwłaszcza na południu, jest tradycyjnie zbierana i ceniona w celach spożywczych, choć ze względu na możliwość pomyłek oraz współczesne dyskusje toksykologiczne wymaga ostrożności i umiaru w konsumpcji.
Rozpoznawanie, siedlisko i najważniejsze różnice.
Grzybiarz
Budowa owocnika
- Typ budowy
- Owocnik ma kapelusz i trzon.
Kapelusz
- Kształt
- Kapelusz może mieć kształt wypukły, płaski, półkulisty lub stożkowaty; u młodych owocników — stożkowaty lub dzwonkowaty.
- Powierzchnia
- Powierzchnia kapelusza może być sucha lub matowa.
- Pokrycie
- Powierzchnia kapelusza może być filcowata i włóknista; może mieć drobne łuseczki.
- Kolor
- Kapelusz może być szary lub szarobrązowy.
- Obrys brzegu
- U dojrzałych owocników obrys brzegu jest falisty.
- Spękania i rozdarcia brzegu
- W suchych warunkach brzeg kapelusza jest popękany promieniście.
- Pokrycie brzegu
- Powierzchnia brzegu kapelusza jest owłosiona.
- Średnica
- Kapelusz może mieć średnicę od 30 do 80 milimetrów.
- Środek
- Kapelusz ma garbek.
Spód kapelusza
- Typ
- Hymenofor ma budowę blaszkową.
Blaszki przy trzonie
- Połączenie z trzonem
- Blaszki są przyrośnięte do trzonu.
- Zbieganie hymenoforu po trzonie
- Blaszki zbiegają ząbkiem po trzonie.
- Barwa
- Hymenofor może być jasnopopielaty; może być biały lub szarawy.
- Ostrze
- Ostrze blaszki jest ząbkowane / piłkowane.
- Rozstaw
- Blaszki są średnio gęste.
- Szerokość
- Wysokość blaszek może wynosić od 7 do 13 milimetrów.
- Blaszeczki
- Stwierdzono obecność blaszeczek.
Trzon i podstawa
- Kształt
- Trzon jest walcowaty.
- Kolor
- Trzon może być biały lub szarawy.
- Pokrycie powierzchni
- Powierzchnia trzonu może być jedwabista i włóknista. U góry może być oprószona.
- Wnętrze
- U starych owocników trzon jest pusty.
- Długość
- Trzon może mieć długość od 30 do 80 milimetrów.
- Grubość
- Trzon może mieć grubość od 3 do 15 milimetrów.
Miąższ
- Barwa
- Miąższ może być biały, szarawy lub białawy.
- Smak
- Smak miąższu może być nieprzyjemny i łagodny.
- Odporność na przełamanie lub rozerwanie
- Miąższ jest kruchy.
- Zmiana koloru
- Po uszkodzeniu miąższ nie zmienia barwy.
- Zapach
- Zapach może być niewyróżniający się; może być słaby, ziemisty lub mączny; może nie być mączny; może być niewyczuwalny.
- Grubość
- Miąższ kapelusza jest cienki.
Gdzie i kiedy rośnie
- Siedlisko
- Grzyb może występować w lasach iglastych lub w lasach mieszanych.
- Podłoże
- Bezpośrednim podłożem wzrostu może być gleba.
- Sposób wyrastania
- Owocniki mogą wyrastać w grupach, pojedynczo lub w rozproszonych grupach.
- Częstość
- Gatunek jest pospolity.
- Owocnikowanie
- Owocniki mogą pojawiać się od sierpnia do listopada.
- Obszar występowania
- Potwierdzono występowanie w Polsce.
Jadalność i kuchnia
- Jadalność
- Jadalny
- Wymagana obróbka
- Wymaga obróbki
Prawo
- Ochrona
- W Polsce nie figuruje w wykazie gatunków grzybów objętych ochroną.
- Handel
- W Polsce nie figuruje w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.
Z czym można pomylić
Gąska niekształtna
Tricholoma portentosum
Najważniejsze różnice
Gąska ziemistoblaszkowa (Tricholoma terreum) oraz spokrewnione z nią gatunki z tej grupy mają delikatniejsze, mniej masywne owocniki, kapelusze pokryte drobnymi, włoskowatymi łuseczkami oraz szare lub białawe blaszki i trzony całkowicie pozbawione żółtozielonych tonów.
FAQ
Czy gąska ziemista jest grzybem jadalnym?
Tak, jest uznawana za grzyb jadalny, lecz wymaga obowiązkowej obróbki cieplnej oraz zachowania umiaru w spożyciu ze względu na zalecaną ostrożność.
W jakim okresie w roku pojawiają się jej owocniki?
Owocniki wyrastają głównie od września do listopada, a przy łagodnych temperaturach i w cieplejszym klimacie można je spotkać nawet w grudniu i styczniu.
W pobliżu jakich drzew rośnie gąska ziemista?
Tworzy związki mikoryzowe przede wszystkim z sosnami, zwłaszcza sosną zwyczajną, znacznie rzadziej z innymi drzewami iglastymi, jak świerki czy modrzewie.
Jakie podłoże preferuje ten gatunek?
Najczęściej rośnie na glebach piaszczystych, przepuszczalnych i ubogich, a także na podłożach wapiennych w suchych borach sosnowych.
Czy można spożywać gąskę ziemistą na surowo?
Nie, surowe owocniki mogą powodować zaburzenia żołądkowo-jelitowe; przed spożyciem niezbędne jest ich dokładne obgotowanie lub podduszenie.
Dlaczego w Katalonii grzyb ten nazywany jest „fredolic”?
Nazwa nawiązuje do chłodu i przymrozków, ponieważ owocniki tego gatunku pojawiają się późną jesienią, stanowiąc tradycyjny zwiastun nadchodzącej zimy.
Pod jaką nazwą gąska ziemista znana jest we Francji?
We francuskiej tradycji grzyb ten określany jest jako „petit gris” lub „charbonnier” i cieszy się dużą popularnością na rynkach regionalnych.
Do czego wykorzystuje się ten gatunek poza kuchnią?
Służy w rzemiośle do naturalnego barwienia wełny i tkanin na szare i beżowe odcienie, a w leśnictwie do mikoryzacji sadzonek sosen na słabych glebach.
Jaki smak ma gąska ziemista?
Charakteryzuje się delikatnym, łagodnym smakiem z lekko wyczuwalną nutą ziemistą i mączną, bez ostrych lub gorzkich tonów.
Kto formalnie opisał ten gatunek w nauce?
Gatunek opisał w XVIII wieku Jacob Christian Schäffer, a do rodzaju Tricholoma przypisał go w 1871 roku niemiecki mykolog Paul Kummer.
Miłośnik
Nazwy i historia
- Obowiązująca nazwa krajowa
- Gąska ziemista
- Obowiązująca nazwa taksonomiczna
- Tricholoma terreum
- Inne nazwy krajowe
- Gąska ziemistoblaszkowa, Gąska szarobrązowa
Obserwacje w domu
Wysyp zarodników
- Potrzebne materiały
- świeży, dojrzały kapelusz, kartka papieru, szklanka lub miseczka, woda
- Czas
- 2–24 h
- Wykonanie
- Połóż kapelusz spodem na papierze.
- Dodaj kroplę wody na wierzch i przykryj.
- Po 2–24 godzinach podnieś kapelusz i obejrzyj osad.
Czego szukać
- Barwa wysypu
- Wysyp zarodników ma barwę białą.
Pod mikroskopem
- Potrzebne materiały
- mikroskop świetlny, szkiełko podstawowe i nakrywkowe, igła, woda, zarodniki z wysypu
- Wykonanie
- Przenieś igłą odrobinę wysypu na szkiełko.
- Dodaj kroplę wody, przykryj szkiełkiem i obejrzyj zarodniki.
Czego szukać
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny, wydłużony elipsoidalny, szeroko elipsoidalny lub niemal kulisty.
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką.
- Wymiary
- Zarodnik może mieć długość od 5 do 7 mikrometrów i szerokość od 3,5 do 5 mikrometrów.
Wymiary porównuj po skalibrowaniu skali mikroskopu.
Ekologia i rozmieszczenie
- Odczyn gleby
- Preferuje gleby zasadowe.
- Gleba
- Może preferować gleby piaszczyste lub gliniaste.
- Wapienność gleby
- Występuje na glebie wapiennej.
- Żyzność gleby
- Preferuje gleby żyzne.
- Partnerzy mikoryzowi
- Mikoryzę z tym grzybem tworzą sosny.
Mikoryzę z tym grzybem tworzy sosna zwyczajna. - Sposób odżywiania
- Gatunek ma sposób odżywiania mikoryzowy.
Zastosowania pozakulinarne
W tradycyjnym rzemiośle pozakulinarnym owocniki gąski ziemistej znajdują zastosowanie w naturalnym barwierstwie tekstylnym. Wraz z odradzaniem się historycznych technik rękodzielniczych grzyb ten jest celowo pozyskiwany do sporządzania kąpieli barwiących dla naturalnej przędzy wełnianej i jedwabiu. Zależnie od zastosowanej zaprawy mineralnej, takiej jak ałun potasowy lub związki żelaza, barwiarze uzyskują zróżnicowaną paletę barw: od subtelnych odcieni popiołu i gołębiej szarości po stonowane beże i ziemiste brązy.
Drugim istotnym obszarem praktycznym jest leśnictwo gospodarcze oraz rekultywacja terenów zdegradowanych. Owocniki i zarodniki tego gatunku są pozyskiwane do wytwarzania biopreparatów inokulacyjnych dla sadzonek sosny zwyczajnej w szkółkach leśnych. Wprowadzenie tej grzybni do systemów korzeniowych młodych drzew wykorzystuje się przy zalesianiu nieużytków poprzemysłowych i wyrobisk piaszczystych, co znacząco zwiększa udatność upraw na skrajnie jałowych gruntach.
Gatunek ten jest również powszechnie wykorzystywany w edukacji przyrodniczej i muzealnictwie jako wzorcowy materiał do tworzenia modeli dydaktycznych, zielników mykologicznych oraz ekspozycji na cyklicznych wystawach edukacyjnych.
Historia i kultura
Gąska ziemista zajmuje szczególne miejsce w kulturze ludowej Europy Zachodniej i Południowej, stanowiąc element regionalnej tożsamości społeczności wiejskich. W Katalonii grzyb ten, nazywany „fredolic” (od katalońskiego słowa oznaczającego chłód lub zmarzlucha), jest symbolem nadejścia pierwszych jesiennych przymrozków. W lokalnym folklorze przetrwały dawne przysłowia wiążące pojawienie się fredolica z porą zamykania cyklu prac polowych oraz koniecznością ogrzania domostw przed zimą. Organizowane od stuleci katalońskie jesienne jarmarki grzybowe (firaires) uznają ten gatunek za kluczowy element tradycji handlowej.
We Francji gatunek ten utrwalił się pod nazwą „petit gris des pins” lub „charbonnier”, stanowiąc motyw w literaturze prowansalskiej opisującej życie codzienne wsi i rytm pór roku. W XIX-wiecznych zapiskach etnograficznych i kronikach regionalnych południowej Francji grzyb ten pojawiał się jako przykład daru lasu, który pozwalał ubogim warstwom ludności na zaspokojenie potrzeb w chłodnych miesiącach. W systematyce naukowej gatunek został opisany w XVIII wieku przez niemieckiego przyrodnika Jacoba Christiana Schäffera, a do rodzaju Tricholoma włączył go w 1871 roku Paul Kummer, wprowadzając go na stałe do klasycznej europejskiej literatury mykologicznej.
Jadalność i bezpieczeństwo
Gąska ziemista jest tradycyjnie uznawana za grzyb jadalny, odznaczający się łagodnym smakiem i kruchym miąższem. Spożycie wymaga bezwzględnej obróbki cieplnej – owocniki muszą zostać poddane dokładnemu obgotowaniu lub duszeniu, gdyż w stanie surowym mogą wywołać dolegliwości układu pokarmowego. Podstawowym warunkiem bezpiecznego spożycia jest zachowanie umiaru ilościowego oraz unikanie jedzenia tego gatunku wielokrotnie w krótkich odstępach czasu.
Kultura spożywania tego gatunku różni się wyraźnie w zależności od kraju. We Francji, gdzie grzyb ten funkcjonuje pod tradycyjną nazwą „petit gris”, cieszy się wielką estymą i stanowi powszechny surowiec handlowy na lokalnych targowiskach. Szczególnym uznaniem cieszy się również w hiszpańskiej Katalonii, uchodząc tam za jeden z najbardziej pożądanych przysmaków jesiennych. W Polsce i innych krajach Europy Środkowej podejście do gąski ziemistej jest bardziej powściągliwe; zbierają ją nieliczni amatorzy, a wielu konsumentów rezygnuje z jej pozyskiwania z uwagi na ostrożność i specyficzny, ziemisto-mączny posmak.
Siedlisko i występowanie
Gąska ziemista występuje w strefie klimatu umiarkowanego na terenie niemal całej Europy, a także w Azji, Afryce Północnej oraz Ameryce Północnej. Jest gatunkiem mikoryzowym silnie powiązanym z drzewami iglastymi, przede wszystkim z sosną zwyczajną (Pinus sylvestris), a na południu kontynentu także z innymi gatunkami sosen, takimi jak sosna czarna czy sosna alepska. Znacznie rzadziej spotyka się ją pod świerkami bądź modrzewiami.
Typowym siedliskiem są jasne bory sosnowe, lasy mieszane z przewagą drzew iglastych, a także nasadzenia sosnowe na wydmach i terenach piaszczystych. Grzyb ten preferuje podłoża lekkie, przepuszczalne, piaszczyste lub piaszczysto-gliniaste, często o odczynie obojętnym lub wapiennym. Występuje zarówno na nizinach, jak i w niższych partiach górskich.
Sezon owocnikowania rozpoczyna się późnym latem i trwa przez całą jesień, zwykle od września do listopada, a przy łagodnej pogodzie nawet do grudnia. W Europie Środkowej szczyt pojawu przypada na październik. W basenie Morza Śródziemnego, gdzie zimy są łagodne, owocniki pojawiają się późną jesienią i wyrastają przez całą zimę, nierzadko aż do lutego.
Badacz
Jadalność i kuchnia
Ustalenia źródłowe: jadalność, spożycie i wykorzystanie
- Jadalność
- Jadalny — źródło oznaczenia
Marek Snowarski — przeglądowa karta Tricholoma terreum, odczytana w Chrome · TRESC-10015:jadalna; zalecenia źródła i dyskusja toksykologiczna pozostają rozdzielone.
- Wymagana obróbka
- Wymaga obróbki
DGfM Positivliste21.01.2024 · s.1:lista gatunków jadalnych po dostatecznym ogrzaniu i w odpowiedniej ilości;s.12:T.terreum. To zalecenie towarzystwa, nie wymóg obgotowania w wodzie ani dowód określonej toksyny.
Nazwy naukowe i taksonomia
- Obowiązująca nazwa naukowa
Tricholoma terreum
- Zakres ujęcia taksonomicznego
Tricholoma terreum(Schaeff.)P.Kumm. według dokładnego zaakceptowanego dopasowania GBIF5241808. Starsze i szersze ujęcia terreum/myomyces/bisporigerum/gausapatum pozostają przy swoich źródłach. Wzmianka o synonimii nie scala odrębnych wpisów rejestru ani nie potwierdza tożsamości molekularnej dawnych kolekcji.
[15]
Ekologia i rozmieszczenie
Diagnostyka laboratoryjna
Dane ustrukturyzowane
Podstawki
- Wygląd optyczny podstawki
- Podstawka jest hialinowa. [7]
- Długość sterygmy podstawki
- Długość sterygmy podstawki może wynosić od 4 do 6 mikrometrów. [7]
- Liczba zarodników na jednej podstawce
- Liczba zarodników na jednej podstawce wynosi 4. [7]
- Długość podstawki
- Długość podstawki może wynosić od 20 do 30 mikrometrów. [7]
- Kształt podstawki
- Podstawka jest maczugowata. [7]
- Szerokość podstawki
- Szerokość podstawki może wynosić od 6 do 9 mikrometrów. [7]
- Sprzążki
- Nie stwierdzono sprzążek w badanych tkankach owocnika. [7]
Cystydy hymenialne
- Stopień zróżnicowania cystyd
- Cheilocystydy są słabo zróżnicowane. [7]
- Długość cystydy hymenialnej
- Na ostrzu blaszki długość cystydy hymenialnej może wynosić od 15 do 30 mikrometrów. [7]
- Wygląd optyczny cystydy hymenialnej
- Na ostrzu blaszki cystyda hymenialna jest hialinowa. [7]
- Kształt cystydy hymenialnej
- Na ostrzu blaszki cystyda hymenialna może być walcowata lub maczugowata. [7]
- Grubość ściany
- Na ostrzu blaszki cystyda hymenialna jest cienkościenna. [7]
- Szerokość cystydy hymenialnej
- Na ostrzu blaszki szerokość cystydy hymenialnej może wynosić od 3 do 9 mikrometrów. [7]
- Obecność pleurocystyd
- Stwierdzono brak pleurocystyd. [7]
Pozostałe cechy laboratoryjne
Skórka kapelusza
- Wygląd optyczny strzępek skórki
- Komórki dolnej warstwy skórki kapelusza są bezbarwne i przejrzyste. [7]
- Układ strzępek skórki
- Komórki dolnej warstwy skórki kapelusza są ułożone promieniście. [7]
- Długość elementów skórki kapelusza
- Komórki dolnej warstwy skórki kapelusza mogą mieć długość od 40 do 80 mikrometrów. [7]
- Kształt elementów skórki kapelusza
- Komórki dolnej warstwy skórki kapelusza mogą być rozdęte, o kształcie elipsoidalnym, szeroko elipsoidalnym, wydłużonym elipsoidalnym lub walcowatym. [7]
- Szerokość elementów skórki
- Szerokość elementów skórki może wynosić od 4 do 15 mikrometrów. [7]
Komórki dolnej warstwy skórki kapelusza mogą mieć szerokość od 10 do 40 mikrometrów. [7] - Barwa strzępek skórki kapelusza
- Strzępki skórki kapelusza są żółtobrązowe. [7]
- Klasa ściany strzępki skórki
- Komórki dolnej warstwy skórki kapelusza mogą być cienkościenne. [7]
Strzępki skórki kapelusza mogą być przeważnie cienkościenne. [7]
Strzępki skórki kapelusza mogą być czasami grubościenne. [7] - Organizacja skórki kapelusza
- Skórka kapelusza ma budowę kutis, miejscowo przechodzącą w trichodermę w regularnych odstępach. [7]
Zarodniki
- Średni iloraz długości i szerokości zarodnika
- Średni iloraz długości i szerokości zarodnika wynosi 1,55 (odchylenie standardowe: 0,12). [7]
- Barwa zarodnika w mikroskopie
- Zarodnik w obrazie mikroskopowym jest hialinowy, bezbarwny i przejrzysty. [6]
- Krople wewnątrz zarodnika
- W zarodniku stwierdzono obecność kropli. [16]
- Iloraz długości i szerokości zarodnika
- Iloraz długości i szerokości zarodnika może wynosić od 1,08 do 2. [7]
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny, wydłużony elipsoidalny, szeroko elipsoidalny lub niemal kulisty. [6] [16] [7]
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką. [6] [16]
- Grubość ściany zarodnika
- Zarodnik jest cienkościenny. [7]
Trama hymenoforu
Materiał i metody badań
Opis cech — źródło i zakres
Materiał: Źródłowy opis smaku miąższu T. terreum w ČMS; nie własna próba organoleptyczna.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Brak liczebności i niezależnego testu smaku; atlasowy opis chuť mírná.
[6]Dane mikroskopowe — źródło i ograniczenia
Materiał: Źródłowe podsumowanie Q dla 40 zarodników T. terreum, 2 owocników i 2 kolekcji w chińskim ujęciu Cui i współautorów (2026).
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Średnia Q nie jest zakresem pojedynczych zarodników i nie jest pomiarem polskiej populacji.
[7]Badanie składu i aktywności — materiał i ograniczenia
Materiał: Ekstrakty z kolekcji T. terreum_Bz (Bolzano) i T. terreum_Gr (Grosseto), oznaczenie autorów wsparte ITS PP101944 i PP101945. Protokoły ekstrakcji i analiza TLC/HR-LC-MS/NMR opisane w źródle.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Wyniki tych kolekcji i zastosowanych metod, bez uogólniania na wszystkie populacje.
[19]Materiał: Kolekcja T. terreum_Bz: 1,05 kg świeżych owocników, ekstrakcja i izolacja saponaceolidu B z ekstraktu A. 49 mg kryształów; źródłowe przeliczenia 47 mg/kg świeżej masy oraz 9,3 mg/g ekstraktu A.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Uzysk izolacji, nie całkowite stężenie, średnia gatunkowa ani bezpieczna dawka. Źródło podaje masy ekstraktu A 5,4 g i frakcjonowanego materiału 5,25 g; nie odtwarzano niepodanego mianownika.
[19]Metody i zapisy źródłowe — Mikroskopowy opis T. terreum z sekcji 77 Cui i in. 2026, ujęcie chińskie. Próba 40 zarodników / 2 owocniki / 2 kolekcje dotyczy zarodników; nie przypisano jej pozostałym strukturom.
Wygląd optyczny podstawki — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: basidium_optical_appearance” [7]
Wygląd optyczny strzępek skórki — zapis źródłowy: „Cui 2026, sekcja 77, Pileipellis/Cheilocystidia: pileipellis_hypha_optical_appearance” [7]
Układ strzępek skórki — zapis źródłowy: „Cui 2026, sekcja 77, Pileipellis/Cheilocystidia: pileipellis_hypha_arrangement” [7]
Długość sterygmy podstawki — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: basidium_sterigma_length” [7]
Liczba zarodników na jednej podstawce — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: basidia_spore_count” [7]
Długość podstawki — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: basidium_length” [7]
Kształt podstawki — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: basidium_shape” [7]
Szerokość podstawki — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: basidium_width” [7]
Stopień zróżnicowania cystyd — zapis źródłowy: „Cui 2026, sekcja 77, Pileipellis/Cheilocystidia: hymenial_cystidium_differentiation” [7]
Długość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: hymenial_cystidium_length” [7]
Wygląd optyczny cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: hymenial_cystidium_optical_appearance” [7]
Kształt cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: hymenial_cystidium_shape” [7]
Grubość ściany dokładnie określonej cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: hymenial_cystidium_wall_thickness” [7]
Szerokość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: hymenial_cystidium_width” [7]
Typ tramy hymenoforu — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: hymenophoral_trama” [7]
Klasa ściany strzępek tramy — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: hymenophoral_trama_hypha_wall_class” [7]
Szerokość strzępek tramy — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: hymenophoral_trama_hypha_width” [7]
Grubość ściany — zapis źródłowy: „Cui 2026, sekcja 77, Pileipellis/Cheilocystidia: microscopic_cell_wall_thickness” [7]
Szerokość — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: microscopic_cell_width” [7]
Długość elementów skórki kapelusza — zapis źródłowy: „Cui 2026, sekcja 77, Pileipellis/Cheilocystidia: pileipellis_element_length” [7]
Kształt elementów skórki kapelusza — zapis źródłowy: „Cui 2026, sekcja 77, Pileipellis/Cheilocystidia: pileipellis_element_shape” [7]
Szerokość elementów skórki — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: pileipellis_element_width” [7]
Szerokość elementów skórki — zapis źródłowy: „Cui 2026, sekcja 77, Pileipellis/Cheilocystidia: pileipellis_element_width” [7]
Barwa strzępek skórki kapelusza — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: pileipellis_hypha_colour” [7]
Klasa ściany strzępki skórki — zapis źródłowy: „Cui 2026, sekcja 77, Pileipellis/Cheilocystidia: pileipellis_hypha_wall_class” [7]
Organizacja skórki kapelusza — zapis źródłowy: „Cui 2026, sekcja 77, Pileipellis/Cheilocystidia: pileipellis_structure” [7]
Obecność pleurocystyd — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: pleurocystidia_presence” [7]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: spore_shape” [7]
Grubość ściany zarodnika — zapis źródłowy: „Cui 2026, taxon 77, Description: spore_wall_thickness” [7]
Metody i zapisy źródłowe — Źródłowy gatunkowy opis zarodników T. terreum.
Identyfikacja kropli: nierozstrzygnięta.
Barwa zarodnika w mikroskopie; Długość zarodnika; Kształt zarodnika; Powierzchnia zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Popis:5–7×4–5µm,elipsoidní,průsvitné,hladké.” [6]
Metody i zapisy źródłowe — Źródłowy gatunkowy opis zarodników T. terreum.
Identyfikacja kropli: nierozstrzygnięta.
Krople wewnątrz zarodnika; Długość zarodnika; Kształt zarodnika; Powierzchnia zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „TRESC-10013:5–7×4–5µm,szeroko elipsoidalne do prawie kulistych,gładkie,z kroplami.” [16]
Metody i zapisy źródłowe — T. terreum w chińskim ujęciu Cui i współautorów (2026): 40 zarodników, 2 owocniki, 2 kolekcje. Fig. 96 cytuje Ding i współautorów (2023) i kolekcje KUN-HKAS69401/69914; nie przyjęto, że jest to dokładnie cały materiał próby 40 zarodników.
Identyfikacja kropli: nierozstrzygnięta.
Długość zarodnika — zapis źródłowy: „Cui2026,T.terreum,Description(s04-sub-279):[40/2/2](5–)6–7×3.5–5µm; długość5–7 ze skrajnością.” [7]
Iloraz długości i szerokości zarodnika — zapis źródłowy: „Cui2026,T.terreum,Description:Q=(1.08–)1.3–1.8(–2); pełne min–max1.08–2, nie Qm.” [7]
Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Cui2026,T.terreum,Description:3.5–5µm szerokości.” [7]
Zakres taksonu i historyczne nazwy
Dwa polskie określenia: Wojewoda 2003 zestawia nazwę gąska ziemistoblaszkowa (Wojewoda 1999) i gąska ziemista (Chełchowski 1898) przy T. terreum sensu lato. Obie nazwy zachowano. Zestawienie nazw w dawnym ujęciu nie jest nowym potwierdzeniem, że każda opisana nim kolekcja należy do identycznie ograniczonego współczesnego taksonu.
Terreum i myomyces: Heilmann-Clausen i współautorzy (2017) nie znaleźli zgodności typowo stosowanych różnic osłony i skórki dla nazw myomyces/gausapatum z odrębnymi liniami ITS w obrębie T. terreum. Zachowano to ujęcie jako stanowisko autorów. Nie scala ono automatycznie wpisów katalogu; T. scalpturatum, T. equestre i T. pardinum są tu odrębnymi taksonami.
[26] [22]Badania chemiczne i dyskusja o jadalności
Doświadczenie z 2014 roku: Abstrakt Yin i współautorów (2014) opisuje 15 wyizolowanych triterpenoidów oraz doświadczenia doustne na myszach z izolowanymi saponaceolidami B i M. Podaje LD50 odpowiednio 88,3 i 63,7 mg/kg i wzrost aktywności kinazy kreatynowej. To wynik dla związków i modelu zwierzęcego; nie jest opisem zatrucia człowieka po zjedzeniu oznaczonej gąski. Pełnego pierwotnego artykułu nie odczytano w tym przeglądzie.
Komentarz z 2016 roku: Davoli i współautorzy (2016) zakwestionowali przejście od takich doświadczeń do oceny toksyczności całego gatunku dla ludzi. Oddzielili doniesienia dotyczące T. equestre i opowiedzieli się za pozostawieniem T. terreum wśród gatunków jadalnych. Jest to komentarz krytyczny, a nie nowe badanie spożycia u ludzi.
Dwie kolekcje z Włoch: Clericuzio, Serra i Vidari (2024) badali kolekcje z Collalbo/Bolzano (3 sierpnia 2021, voucher TT 2022/1) i Castell’Azzara/Grosseto (23 grudnia 2022, AGMT13648). Identyfikację wsparto ITS, PP101944 i PP101945. Zastosowano kilka protokołów ekstrakcji, TLC z odczynnikiem sulfowanilinowym, HR-LC-MS i NMR. W tych próbkach wykryto saponaceolid B; nie wykryto terreolidów, terreumoli ani saponaceolidów H–S. Nie oznacza to wyniku dla każdej populacji ani próby klinicznej.
Uzysk izolacji, nie typowe stężenie: Dla kolekcji Bz z 1,05 kg świeżych owocników otrzymano 5,4 g ekstraktu A, a po oczyszczeniu 49 mg kryształów saponaceolidu B. Autorzy przeliczyli ten uzysk na 47 mg/kg świeżego materiału. Jest to uzysk izolacji z jednej kolekcji, nie bezpośredni pomiar typowego stężenia ani średnia gatunkowa. Osobny źródłowy zapis 9,3 mg/g ekstraktu A (0,93%) ma inny mianownik. Nie wyprowadzono z tych liczb progu spożycia dla człowieka.
[24] [20] [19]Źródłowa mikroskopia i zakres materiału
Pomiary źródłowe: ČMS podaje zarodniki 5–7×4–5 µm. W chińskim ujęciu Cui i współautorów (2026) zapisano (5–)6–7×3,5–5 µm oraz Q=(1,08–)1,3–1,8(–2). Qm 1,55±0,12 jest osobną średnią z odchyleniem standardowym próby. Zapis [40/2/2] oznacza 40 zarodników z 2 owocników i 2 kolekcji. Nie uśredniono różnych zakresów i nie przedstawiono tych pomiarów jako polskiego materiału.
Metoda i sprzążki: Ogólna metodyka Cui 2026 obejmuje preparaty w 5% KOH, Congo red w razie potrzeby, odczynnik Melzera do amyloidalności i mikroskopię fazowo-kontrastową 1000×. Są to informacje o metodzie, nie cechy kształtu grzyba. Brak sprzążek zapisano wyłącznie dla wszystkich tkanek owocników badanych w tym źródłowym ujęciu. Fig. 96 cytuje Ding 2023 i okazy KUN-HKAS69401/69914; sam podpis nie utożsamia całej próby 40 zarodników z tymi fotografiami.
Rozbieżne opisy zapachu: Atlas Snowarskiego podaje zapach mąki. ČMS opisuje zapach niewyróżniający się lub lekko ziemisty, a Zarzyński na drukowanej stronie 140 zaznacza brak mącznego zapachu. Zachowano te różnice ze źródłami. Braku jednej nazwanej nuty nie zamieniono na całkowitą bezwonność.
[6] [7] [16] [5]Regionalne nazwy w źródłach katalońskich
Zapis historyczny: Notatka ICHN z 1931 roku na drukowanej stronie 192 podaje dla tego grzyba nazwę fredolic w Prades i brunet w Camp de Tarragona. Są to konkretne nazwy regionalne z dawnego źródła, a nie nazwy wszystkich gąsek ani nowy dowód tożsamości każdej historycznej kolekcji.
[23]Polskie obserwacje i rozróżnienie sezonów
Dolny Śląsk: Z podpisów atlasu Snowarskiego zachowano dwa znaleziska: lasy milickie 30 lipca 2000 (ID000730-24) i okolice Twardogóry 19 lipca 1998 (ID980719-12). Dwa zdjęcia drugiej kolekcji nie są dwiema niezależnymi obserwacjami. Daty pochodzą z podpisów, a nie z samego numeru pliku.
Bory Tucholskie: Grzesiak i współautorzy (2024) badali 25 powierzchni PN Bory Tucholskie dwa razy w miesiącu od maja do listopada 2021. T. terreum odnotowano na powierzchniach 2,10,11,14,15,16,17,18,22 i 25, łącznie we wrześniu–listopadzie, na glebie wśród piasku, porostów i pod sosnami. Jest to zakres zaobserwowany w tym badaniu. Nie przypisano tym miejscom identyfikatorów z odrębnego badania 2020 ani rejonów Saba 2016.
Sezon regularny i daty okazów: Opis Snowarskiego podaje VIII–XI, Zarzyński 137 podaje IX–XI, a historyczny wykaz Wojewody 438–439: VIII–IX w ujęciu sensu lato. Lipcowe okazy z Dolnego Śląska zachowano jako obserwacje, bez rozszerzania nimi regularnego sezonu. Czeski zakres IX–XII z ČMS pozostaje przy źródle czeskim i nie zastępuje polskiego kalendarza.
[17] [21] [16] [26] [6]Doprecyzowanie cech i pełnego zakresu mikroskopii
Charakter smaku i ocena przyjemności: Czeskie chuť mírná oznacza łagodny charakter smaku. Ocena Snowarskiego jadalna, ale niesmaczna dotyczy przyjemności spożycia. Nie zamieniono jej na gorycz, ostrość ani intensywność. Są to różne osie opisu.
Pozostałe szczegóły opisu Cui: W sekcji 77 zarodniki opisano jako nieamyloidalne, gładkie i cienkościenne, ze stosunkowo dużym apikulusem. Podano osobne średnie osi 6,2 i 4 µm. Cheilocystydy są słabo zróżnicowane; pleurocystyd nie stwierdzono. Podhymenium tworzą strzępki szerokości 2–5 µm — nie jest to grubość całej warstwy. Skórka jest kutis z miejscowymi przejściami do trichodermy. Jej strzępki mają 4–15 µm szerokości, przeważnie cienkie ściany, czasem pogrubione do około 1 µm. Subpellis składa się z promieniście ułożonych, rozdętych, cienkościennych i bezbarwnych komórek: elipsoidalnych, szeroko elipsoidalnych, wydłużonych do walcowatych, 40–80 × 10–40 µm. Każdy zakres dotyczy wskazanej struktury; nie przeniesiono go na komórki końcowe.
[6] [16] [7]Uzupełnienie z pełnej karty atlasu Snowarskiego
Źródło i zakres ponownego odczytu: Po zalogowaniu odczytano pełną kartę Marka Snowarskiego pod adresem /pelna/gatunki/Tricholoma_terreum.htm. Zachowany odczyt zawiera wybrane dosłowne fragmenty i szczegółowe omówienie, a nie kopię całego oryginalnego HTML. Wcześniejsza karta przeglądowa i wszystkie jej dane pozostają zachowane.
Blaszki: Pełna karta podaje szerokość 7–13 mm. ČMS podaje do 10 mm bez dolnej granicy; jego zapis pozostał w oryginale i historii, a pole obejmuje granice 7–13 mm podane w źródłach. Ostrze opisano jako drobno piłkowane. Wzmianki o często porozrywanych dojrzałych blaszkach nie zamieniono na wyszczerbione ostrze: cel tego określenia nie został tak dopowiedziany. Międzyblaszki są obecne. Początkowa biel przechodzi w barwy szarawe, wodnistobiałe i jasnopopielate; źródło podaje ciemniejszą barwę ku brzegowi kapelusza. Nie utożsamiono tej lokalizacji z barwą samego ostrza. Średnia gęstość i połączenie z trzonem ząbkiem potwierdzają istniejące zapisy; nie utworzono ich kopii.
Miąższ, smak i zapach: Pełny odczyt atlasu podaje słaby mączny zapach lub jego brak. Oba wyniki zapisano w jednym polu Zapach; brak mącznej nuty z książki pozostaje osobnym wynikiem, bez utożsamiania go z bezwonnością. Oryginalne brzmienia i wcześniejsze wydania dokumentacji zachowano.
[18]Weryfikacja występowania — zakres i ograniczenia
Materiał: Krajowy wykaz Polski i źródłowe kolekcje atlasowe.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 04.11.2026.
Ograniczenia: Oznaczenia autorów źródeł, bez własnego przeoznaczenia; bez niepodanych współrzędnych.
[26] [17]Materiał: Dolny Śląsk: lasy milickie 30.07.2000 i okolice Twardogóry 19.07.1998.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 04.11.2026.
Ograniczenia: Oznaczenia autorów źródeł, bez własnego przeoznaczenia; bez niepodanych współrzędnych.
[17]Materiał: Lista A.1, 10 powierzchni z T. terreum wśród 25 monitorowanych powierzchni PN Bory Tucholskie, maj–listopad 2021, dwa razy miesięcznie.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Data przeglądu: 04.11.2026.
Ograniczenia: Powierzchnie tego badania; brak niepodanych współrzędnych; brak wnioskowania o identyczności z badaniami z innych lat.
[21] [25]Zakres opracowania
Wymagane kontrole są rozliczone.
Podstawa prawna i zakres oceny
Przepisy dla lokalizacji: Polska
Podstawa informacji o ochronie
Tricholoma terreum nie figuruje w załącznikach ochrony gatunkowej grzybów rozporządzenia2014/1408. Nie jest to zniesienie ograniczeń terenowych ani prawa własności.
[1]Podstawa informacji o handlu
Tricholoma terreum nie figuruje w załączniku1 wykazu grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów w tekście jednolitym2026/258. Wpis Tricholoma equestre dotyczy odrębnego gatunku.
[2]Wyniki analityczne
Skład i aktywność laboratoryjna
Siedlisko i występowanie
Potwierdzony zasięg występowania
Wszystkie obszary potwierdzone w zapisanych danych źródłowych.
| Kraj | Regiony i stanowiska | Owocnikowanie | Źródła |
|---|---|---|---|
| Polska | Dolny Śląsk — zakres nazwany przez źródło (VII); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 2 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (XI); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 10 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (X–XI); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 11 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (X); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 14 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (X); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 15 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (IX–XI); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 16 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (X); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 17 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (X–XI); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 18 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (X); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 22 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (X–XI); PN Bory Tucholskie — powierzchnia 25 (badanie 2021, Grzesiak 2024) (X–XI) | VIII–XI |
|
Źródła
- 2014/1408
- 2026/258
- Zarzyński 2021, Grzyby polskich lasów, druk137 i140
- ČMS — Tricholoma terreum
- Y.-Y. Cui et al. (2026), An updated molecular phylogeny and Chinese species diversity of Tricholomataceae (Agaricales), Fungal Diversity, DOI 10.65390/fdiv.2026.136010
- GBIF exact Tricholoma terreum
- Marek Snowarski — przeglądowa karta Tricholoma terreum, odczytana w Chrome (także [17])
- Marek Snowarski — pełna karta Tricholoma terreum, odczyt Chrome
- M. Clericuzio, S. Serra & G. Vidari (2024), No Evidence Was Found for the Presence of Terreolides, Terreumols or Saponaceolides H–S in the Fruiting Bodies of Tricholoma terreum, Molecules 29(8): 1794, DOI 10.3390/molecules29081794
- P. Davoli, M. Floriani, F. Assisi, K. Kob & N. Sitta (2016), Comment on Yin et al., Chemistry—A European Journal 22:5786–5788, DOI 10.1002/chem.201406655
- B. Grzesiak et al. (2024), Macrofungal sporocarp community in the lichen Scots pine forests, Open Life Sciences 19:20220973, DOI 10.1515/biol-2022-0973
- J. Heilmann-Clausen, M. Christensen, T.G. Frøslev & R. Kjøller (2017), Taxonomy of Tricholoma in northern Europe based on ITS sequence data and morphological characters, Persoonia 38:38–57, DOI 10.3767/003158517X693174
- Institució Catalana d’Història Natural, Butlletí de la ICHN, vol. XXXI, nos. 7–9 (1931), p. 192
- X. Yin et al. (2014), Chemical and Toxicological Investigations of a Previously Unknown Poisonous European Mushroom Tricholoma terreum, Chemistry—A European Journal 20:7001–7009, DOI 10.1002/chem.201400226
- Ponowny odczyt Grzesiak 2024, Cadí 2019 i abstraktu Yin 2014
- W. Wojewoda, Checklist of Polish Larger Basidiomycetes, Biodiversity of Poland 7, W. Szafer Institute of Botany PAN, Kraków, 2003