Jadalny
Wymaga obróbki
Ustaw lokalizację, żeby zobaczyć dane dla swojego regionu.










Siedzuń sosnowy (Sparassis crispa) to charakterystyczny grzyb pasożytniczy i saprotroficzny, przypominający gąbkę kąpielową lub główkę kalafiora. Wytwarza duże, kuliste owocniki o silnie pofałdowanych, kędzierzawych odgałęzieniach w odcieniach kremu i ochry. Wyrasta niemal wyłącznie u podstawy pni starych sosen. Ceniony za orzechowy aromat, chrupkość i doskonałe walory kulinarne.
Rozpoznawanie, siedlisko i najważniejsze różnice.
Grzybiarz
Budowa owocnika
- Typ budowy
- Owocnik ma budowę rozgałęzioną.
- Wysokość owocnika
- Owocnik może mieć wysokość od 100 do 150 milimetrów.
- Szerokość owocnika
- Owocnik może mieć szerokość od 50 do 400 milimetrów.
Spód kapelusza
- Typ
- Hymenofor ma budowę gładką.
Trzon i podstawa
- Kształt
- Trzon jest walcowaty.
- Podstawa
- Podstawa trzonu jest korzeniasta.
Miąższ
- Barwa
- Miąższ może być biały lub białawy.
- Typ konsystencji miąższu
- Miąższ jest woskowaty.
- Zapach
- Zapach jest grzybowy, a przy tym przyjemny.
Gdzie i kiedy rośnie
- Siedlisko
- Grzyb występuje w lasach iglastych.
- Podłoże
- Martwe drewno — drzew iglastych (pniaki i korzenie). Także drewno zagrzebane w ziemi.
- Sposób wyrastania
- Owocniki wyrastają pojedynczo.
- Owocnikowanie
- Owocniki mogą pojawiać się od lipca do października.
- Obszar występowania
- Potwierdzono występowanie w Polsce.
Jadalność i kuchnia
- Smak
- Ma słaby smak.
- Nuty smakowe
- W smaku występuje nuta orzechowa.
- Jadalność
- Jadalny
- Wymagana obróbka
- Wymaga obróbki
Prawo
- Ochrona
- W Polsce nie figuruje w wykazie gatunków grzybów objętych ochroną.
- Handel
- W Polsce jest dopuszczony do obrotu handlowego oraz do produkcji przetworów grzybowych.
Z czym można pomylić
Sparassis brevipes
Najważniejsze różnice
Siedzuń dębowy (Sparassis brevipes, syn. S. nemecii) jest zwykle jaśniejszy, białawy do szarawego, o szerszych, luźniej ustawionych listkach z mniej kędzierzawymi, łopatkowatymi końcami o zgrubiałym brzegu. Rośnie przy korzeniach drzew iglastych i liściastych: ČMS wymienia głównie jodłę, rzadziej buka lub modrzewia; Snowarski wskazuje dęby i jodły, a Zarzyński podaje dąb, buk, jodłę, modrzew i świerk.
FAQ
Czy siedzuń sosnowy jest w Polsce pod ochroną prawną?
Nie, siedzuń sosnowy został wykreślony z listy gatunków objętych ochroną ścisłą w 2014 roku i można go obecnie legalnie pozyskiwać ze stanowisk naturalnych.
Przy jakich drzewach najczęściej wyrasta ten grzyb?
Rośnie niemal wyłącznie u podstawy pni oraz na korzeniach starych sosen, bardzo rzadko towarzyszy innym gatunkom drzew iglastych.
Czy siedzuń sosnowy można spożywać na surowo?
Nie, surowe owocniki mogą wywołać dolegliwości żołądkowo-jelitowe i wymagają bezwzględnej obróbki termicznej przed jedzeniem.
Jak długo zachowuje świeżość po zebraniu?
Dzięki zwartej i chrzęstnej strukturze owocnik jest trwały i w chłodnym miejscu może zachować świeżość nawet przez kilka dni.
Jak smakuje siedzuń sosnowy?
Cechuje się delikatnym, słodkawo-orzechowym smakiem, żywicznym aromatem oraz przyjemną, jędrną i chrupką konsystencją miąższu.
W jakich miesiącach pojawiają się owocniki?
Owocniki wyrastają głównie od sierpnia do października, rzadziej przy sprzyjających warunkach pogodowych do listopada.
Dlaczego dokładne mycie tego grzyba jest kluczowe?
Pofałdowane wstęgi owocnika zatrzymują wewnątrz igliwie, piasek i ściółkę leśną, które bez starannego wypłukania psują posiłek.
Czy stare owocniki nadają się do jedzenia?
Nie, starsze i ciemniejące egzemplarze stają się gorzkie, łykowate, twarde oraz tracą pożądane walory smakowe.
Czy siedzunia sosnowego uprawia się komercyjnie?
Tak, jest z powodzeniem uprawiany na podłożach trocinowych, szczególnie na dużą skalę w krajach Azji Wschodniej.
Jaką rolę pełni ten grzyb w drzewostanie?
Jest groźnym patogenem wywołującym brunatną zgniliznę twardzieli korzeni i odziomkowej części pnia sosny.
Miłośnik
Nazwy i historia
- Obowiązująca nazwa krajowa
- Siedzuń sosnowy
- Obowiązująca nazwa taksonomiczna
- Sparassis crispa
- Inne nazwy krajowe
- Szmaciak gałęzisty, Kozia broda
Obserwacje w domu
Pod mikroskopem
- Potrzebne materiały
- mikroskop świetlny, szkiełko podstawowe i nakrywkowe, igła, woda, zarodniki z wysypu
- Wykonanie
- Przenieś igłą odrobinę wysypu na szkiełko.
- Dodaj kroplę wody, przykryj szkiełkiem i obejrzyj zarodniki.
Czego szukać
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny lub kulisty.
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką.
- Wymiary
- Zarodnik może mieć długość od 5,3 do 7,8 mikrometra i szerokość od 3,2 do 5,7 mikrometra.
Wymiary porównuj po skalibrowaniu skali mikroskopu.
Ekologia i rozmieszczenie
- Sposób odżywiania
- Gatunek może mieć sposób odżywiania pasożytniczy lub saprotroficzny.
Zastosowania pozakulinarne
Poza zastosowaniami kulinarnymi siedzuń sosnowy od wieków znajdował praktyczne i użytkowe miejsce w gospodarstwach domowych oraz tradycyjnej medycynie ludowej. W przeszłości wysuszone, gąbczaste fragmenty owocników wykorzystywano w leśnictwie i gospodarstwach wiejskich jako naturalny materiał chłonny oraz do zabezpieczania drobnych ran i otarć, korzystając z ich miękkości i czystości po wysuszeniu.
- W europejskim rzemiośle ludowym wywary z dojrzałych owocników bywały sporadycznie stosowane do barwienia naturalnej wełny i przędzy, nadając im subtelne, ciepłe odcienie beżu, piasku i jasnego brązu.
- W tradycyjnej medycynie wschodniej, w szczególności w Japonii i Korei, suszone owocniki służyły historycznie do sporządzania toników wzmacniających organizm, polecanych osobom osłabionym po przebytych chorobach.
- Współcześnie siedzuń sosnowy stał się cenionym surowcem w przemyśle kosmetycznym. Pozyskiwane z niego komponenty są stosowane w produkcji zaawansowanych kremów przeciwstarzeniowych, maseczek oraz serum nawilżających, gdzie odpowiadają za poprawę elastyczności skóry, wspomaganie syntezy kolagenu oraz regenerację bariery naskórkowej.
- Znalazł także zastosowanie w branży nutraceutycznej, stanowiąc bazę dla standaryzowanych suplementów diety w postaci proszku i kapsułek.
Historia i kultura
Siedzuń sosnowy zapisał się w europejskiej i azjatyckiej tradycji leśnej dzięki swojemu niezwykłemu wyglądowi. W polskich gwarach i tradycji ludowej zyskał barwne nazwy metaforyczne, takie jak „kozia broda”, „grzyb kalafior”, „kwoka” czy „leśna gąbka”. Nazwy te bezpośrednio odzwierciedlały skojarzenia wiejskich zbieraczy z wiechciami wełny, brodą kozła lub pierzastą sylwetką kury wysiadującej jaja u stóp sosny.
Pierwszy naukowy opis gatunku pojawił się pod koniec XVIII wieku za sprawą Jacoba Christiana Schäffera, a pod współczesną nazwą rodzajową Sparassis umieścił go w XIX wieku wybitny szwedzki mykolog Elias Fries. Przez stulecia w wielu regionach Europy Środkowej grzyb ten otoczony był szacunkiem zbieraczy jako trofeum rzadkie i wyjątkowo urodziwe, a w okresach powojennych w niektórych krajach trafił pod ochronę gatunkową, co dodatkowo wzmocniło jego status leśnego skarbu.
W kulturze Dalekiego Wschodu, a zwłaszcza w Japonii, gdzie znany jest jako „Hanabiratake” (kwiatowy grzyb), jego pofałdowana forma kojarzyła się z płatkami rozwijających się kwiatów. W tamtejszym folklorze przypisywano mu właściwości przynoszące witalność oraz harmonizujące siły życiowe, a jego znalezienie w górskich lasach traktowano jako zwiastun pomyślności i zdrowia.
Jadalność i bezpieczeństwo
Siedzuń sosnowy uznawany jest za pierwszorzędny, wykwintny grzyb jadalny, jednak do celów spożywczych nadają się wyłącznie owocniki młode, sprężyste, o barwie białawej lub bladoochrowej. Wraz z wiekiem miąższ żółknie, brunatnieje, twardnieje i nabiera wyraźnej, nieprzyjemnej goryczy, która dyskwalifikuje go kulinarnie.
Warunkiem bezpiecznego spożycia jest bezwzględna obróbka termiczna. Surowy siedzuń może wywoływać podrażnienia przewodu pokarmowego oraz niestrawność. Ze względu na skomplikowaną architekturę owocnika, przypominającą kalafior, krytycznym etapem jest usunięcie zanieczyszczeń mineralnych i organicznych. Piasek, ściółka i igliwie wnikają głęboko w fałdy, dlatego konieczne jest rozdrobnienie owocnika na mniejsze pasma i gruntowne płukanie pod bieżącą wodą przed gotowaniem lub smażeniem.
Walory smakowe siedzunia sosnowego są wyjątkowe: ma łagodny, orzechowy posmak z delikatną, leśno-żywiczną nutą oraz chrupką, zwartą konsystencję, która nie mięknie nadmiernie podczas gotowania. Cieszy się ogromnym uznaniem w Europie Środkowej (w Polsce, Niemczech, Czechach i Słowacji). W Azji Wschodniej, szczególnie w Japonii i Korei, uchodzi za rarytas doceniany zarówno za właściwości odżywcze, jak i unikalną teksturę.
Siedlisko i występowanie
Siedzuń sosnowy występuje w lasach Eurazji, ze szczególną koncentracją stanowisk w Europie Środkowej i Północnej. Spotykany jest także w umiarkowanych strefach Azji. W Ameryce Północnej zastępują go odrębne, blisko spokrewnione gatunki o podobnym wyglądzie. W Polsce i w sąsiednich krajach europejskich jest szeroko rozprzestrzeniony, chociaż na większości obszarów uchodzi za grzyb rzadki lub widywany jedynie w pojedynczych egzemplarzach.
Gatunek ten związany jest przede wszystkim z borami sosnowymi oraz lasami mieszanymi z dominacją sosen. Wyrasta niemal wyłącznie u podstawy pni, na szyi korzeniowej i na grubych korzeniach starych sosen, głównie sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris). Rzadziej zasiedla pniaki po ściętych drzewach, a sporadycznie może pojawić się przy innych drzewach iglastych, takich jak modrzewie czy świerki. Wymaga obecności dojrzałych drzewostanów oraz przepuszczalnych, piaszczystych gleb.
Sezon wytwarzania owocników w Europie Środkowej przypada na późne lato i jesień, trwając zazwyczaj od sierpnia do października, a przy łagodnej aurze do początku listopada. W cieplejszych rejonach południowej Europy owocniki spotyka się głównie w późniejszych miesiącach jesiennych. Z kolei w Europie Północnej oraz w rejonach górskich okres pojawu jest wyraźnie krótszy i kończy się wraz z pierwszymi przymrozkami.
Źródła
- grzyby.pl Sparassis crispa browser readout
- Sparassis crispa morphology research report
Badacz
Jadalność i kuchnia
Ustalenia źródłowe: jadalność, spożycie i wykorzystanie
- Jadalność
- Jadalny — źródło oznaczenia
grzyby.pl Sparassis crispa browser readout · TRESC-15287: gatunek jadalny.
- Wymagana obróbka
- Wymaga obróbki
DGfM Positivliste der Speisepilze, 21.01.2024 · p.1 założenia listy po dostatecznym ogrzaniu; p.11 wpis Sparassis crispa; bez wymogu obgotowania w wodzie.
Nazwy naukowe i taksonomia
- Obowiązująca nazwa naukowa
Sparassis crispa
- Dawne nazwy naukowe
- Clavaria crispa Wulfen
Masseeola crispa (Wulfen)Kuntze
Merisma crispum (Wulfen)Ehrenb.[3]
Species Fungorum uznaje nazwę Sparassis crispa (Wulfen) Fr., opublikowaną w Systema Mycologicum 1:465 w 1821 r. Gatunek należy do rodzaju Sparassis, rodziny Sparassidaceae, rzędu Polyporales, klasy Agaricomycetes, typu Basidiomycota i królestwa Fungi; szczebel między rzędem a klasą oznaczono tam Incertae sedis. Nazwa polska to siedzuń sosnowy; szmaciak gałęzisty jest utrwaloną nazwą historyczną.
[16] [20] [18]Historyczny wykaz synonimów nomenklaturowych obejmuje kombinacje oparte na różnych ujęciach autorów: Clavaria crispa Wulfen (1781), Merisma crispum (Wulfen) Ehrenb. (1818) oraz Masseeola crispa (Wulfen) Kuntze (1891). Odrębny szereg historyczny tworzą Manina crispa Scop. (1772) i Clavaria crispa (Scop.) Sacc. (1910). Wspólny epitet gatunkowy crispa w tych publikacjach nie oznacza tożsamej podstawy typizacyjnej, dlatego w literaturze zachowuje się rozróżnienie autorów i dat diagnoz.
[16]Nazwy zwyczajowe o różnych zakresach
W językach europejskich siedzuń sosnowy funkcjonuje pod wieloma barwnymi nazwami zwyczajowymi. W języku czeskim nosi nazwę kotrč kadeřavý, w niemieckim Krause Glucke. W języku katalońskim funkcjonują określenia manetes arrissades oraz peu de rata reina, w hiszpańskim clavaria rizada i seta coliflor, a w baskijskim azalore belakia. W piśmiennictwie francuskim grzyb określany jest mianem chou-fleur, morille des pins lub clavarie crêpue.
[15] [14]Naukowa nazwa rodzajowa Sparassis wywodzi się z języka greckiego od słowa oznaczającego rozdzieranie lub darcie na strzępy, co odnosi się do głęboko porozcinanych płatów owocnika. Epitet gatunkowy crispa pochodzi z łaciny i oznacza kędzierzawy lub kędzierzawioną, trafnie opisując silnie pofałdowane krawędzie listków.
[17]Zakres taksonu i ograniczenia oznaczania
Dawne ujęcia rodzaju nie pokrywają się całkowicie z obecnym rejestrem. Aranzadi przytacza m.in. Sparassis radicata Weir (1917), Calodon floriforme Quélet oraz Helvella ramosa Schaeff. (1774) w swojej liście synonimów, natomiast aktualny wykaz Species Fungorum rozdziela S. crispa, S. radicata, S. latifolia, S. americana, S. brevipes i S. laminosa. S. nemecii wskazuje jako synonim S. brevipes, a S. crispa var. laminosa jako synonim S. laminosa. Historyczne powiązania laminosa/nemecii z brevipes w checkliście z 2003 r. zachowują datę i zakres tego opracowania.
[14] [16] [20]Analiza Wanga, Bindera, Daia i Hibbetta z 2004 r. obejmowała 32 kolekcje z 11 krajów: Australii, Kanady, Chin, Finlandii, Francji, Niemiec, Japonii, Szwajcarii, Tajlandii, Wielkiej Brytanii i USA. Porównano morfologię, jądrowe i mitochondrialne rDNA oraz RPB2, stosując analizy parsymonii o równych wagach i analizy bayesowskie, osobno i łącznie. Wyróżniono co najmniej siedem linii rozwojowych, w tym spathulata, brevipes, crispa, radicata oraz trzy wówczas nieopisane, wskazując budowę owocników, sprzążki, cystydy i wielkość zarodników jako główne cechy różnicujące.
[19]W przeglądzie Sharmy i in. (2022), obejmującym Sparassis crispa sensu lato (w tym materiały azjatyckie wiązane z S. latifolia), zarodniki opisano jako owalne, gładkie, cienkościenne, bezbarwne, nieamyloidalne, z centralną kroplą, o wymiarach 6–7,5 × 4–5 µm (wysyp białokremowy). Strzępki są monomityczne, rozgałęzione, cienkościenne, septowane, hialinowe, o szerokości 4–6 µm, ze sprzążkami. Podstawki są maczugowate, 4-zarodnikowe, ze sterygmatami o długości 2–5 µm. W hodowli na agarze dekstrozowo-ziemniaczanym (PDA, 25 °C, 15 dni) kolonia osiąga 75 mm, ma watowaty, biały do bladego spód, koncentryczne strefy gęste i luźne oraz gładki brzeg.
[17]- Zakres ujęcia taksonomicznego
Sparassis crispa (Wulfen)Fr. w europejskim ujęciu gatunku. Dawne szerokie oznaczenia i badania materiału pozaeuropejskiego pozostają przy własnych źródłach; nie stanowią automatycznego potwierdzenia tego gatunku sensu stricto. Okaz JA-CUSSTA9442 ma oznaczenie morfologiczne, bez podanego potwierdzenia DNA.
[13]
Zakres nazw w kompleksie Sparassis crispa
Europejskiego Sparassis crispa w wąskim ujęciu nie utożsamiono z północnoamerykańskimi S. americana i S. radicata. Część dawnych oznaczeń i badań azjatyckich dotyczy szerokiego kompleksu lub S. latifolia. Tożsamość materiału konkretnych prac o uprawie i aktywności biologicznej wymaga sprawdzenia szczepu i zastosowanego ujęcia; danych innego gatunku nie przeniesiono do tabel tego wpisu.
[11]Diagnostyka laboratoryjna
Dane ustrukturyzowane
Podstawki
- Liczba zarodników na jednej podstawce
- Liczba zarodników na jednej podstawce wynosi 4. [2]
- Długość podstawki
- Długość podstawki może wynosić od 35,4 do 50,0 mikrometra. [2]
- Kształt podstawki
- Podstawka może być walcowata lub maczugowata. [2]
- Szerokość podstawki
- Szerokość podstawki może wynosić od 4,6 do 7,9 mikrometra. [2]
- Sprzążki
- Stwierdzono sprzążki w badanych tkankach owocnika. [2]
Pozostałe cechy laboratoryjne
- System strzępkowy
- System strzępkowy jest monomityczny. [2]
Zarodniki
- Obecność wyrostka wnęki bazydiospory
- Stwierdzono obecność wyrostka wnęki bazydiospory. [2]
- Barwa zarodnika w mikroskopie
- Zarodnik w obrazie mikroskopowym jest hialinowy, bezbarwny i przejrzysty. [2]
- Krople wewnątrz zarodnika
- W zarodniku stwierdzono obecność kropli. [2]
- Długość zarodnika
- Zarodnik może mieć długość od 5,3 do 7,8 mikrometra. [2]
- Iloraz długości i szerokości zarodnika
- Iloraz długości i szerokości zarodnika może wynosić od 1,1 do 2,1. [2]
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny lub kulisty. [2]
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką. [2]
- Objętość zarodnika
- Objętość zarodnika może wynosić od 38 do 119 mikrometrów sześciennych. [2]
- Szerokość zarodnika
- Zarodnik może mieć szerokość od 3,2 do 5,7 mikrometra. [2]
Materiał i metody badań
- Masa badanego owocnika
- Masa owocnika może wynosić do 6000 gramów.[4]
Metody i zapisy źródłowe — Spain, Galicia, Pontevedra, Vilaboa, Chanciñas–Lago Castiñeira, 29TNG2690, 405 m; Pinus canariensis stump; collected 2019-10-21; collectors Dianora Estrada, Mariano Merino and Demetrio Merino.
Identyfikacja kropli: nierozstrzygnięta.
System strzępkowy — zapis źródłowy: „Sistema hifal monomítico.” [2]
Liczba zarodników na jednej podstawce — zapis źródłowy: „tetraspóricos; one unconditioned min–max interval 4–4.” [2]
Obecność wyrostka wnęki bazydiospory — zapis źródłowy: „Basidiosporas [...] apiculadas.” [2]
Długość podstawki — zapis źródłowy: „(35,4 -)36,5-46,4(-50,0) µm; N = 21; extrema retained.” [2]
Kształt podstawki — zapis źródłowy: „Basidios cilíndricos a claviformes; source-reported span endpoint: cilíndricos.” [2]
Kształt podstawki — zapis źródłowy: „Basidios cilíndricos a claviformes; source-reported span endpoint: claviformes.” [2]
Szerokość podstawki — zapis źródłowy: „(4,6-)5,6-7,0(-7,9) µm; N = 21; extrema retained.” [2]
Barwa zarodnika w mikroskopie — zapis źródłowy: „hialinas.” [2]
Krople wewnątrz zarodnika — zapis źródłowy: „gutuladas.” [2]
Długość zarodnika — zapis źródłowy: „(5,3 -)5,7-6,9(-7,8) µm; N = 96; outer extrema retained.” [2]
Iloraz długości i szerokości zarodnika — zapis źródłowy: „Q = (1,1 -)1,3-1,6(-2,1); N = 96; source-reported range, no extra statistic assigned.” [2]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „de globosas a elipsoidales; source-reported span endpoint: globosas.” [2]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „de globosas a elipsoidales; source-reported span endpoint: elipsoidales.” [2]
Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „lisas.” [2]
Objętość zarodnika — zapis źródłowy: „V = (38 -)49-86(-119) µm3; outer extrema retained.” [2]
Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „(3,2-)3,9-4,9(-5,7) µm; N = 96; outer extrema retained.” [2]
Okaz i zakres pomiarów mikroskopowych
Opis dotyczy okazu JA-CUSSTA 9442 zebranego 21 października 2019 r. na pniaku Pinus canariensis w Galicji, na wysokości 405 m. Zmierzono 21 podstawek i 96 zarodników; są to liczebności pomiarów komórek, a nie liczba badanych owocników. Podano oznaczenie morfologiczne. W przytoczonym opisie okazu nie podano medium preparatu ani potwierdzenia DNA. „Cystyd nie zaobserwowano” nie jest stwierdzeniem ich nieobecności u gatunku.
[10]Weryfikacja występowania — zakres i ograniczenia
Zakres opracowania
Przed ukończeniem rekord wymaga uzupełnienia lub rozliczenia.
- Zarejestrowane informacje źródłowe oczekują na rozstrzygnięcie.
Informacje oczekujące na rozstrzygnięcie: 8
Podstawa prawna i zakres oceny
Przepisy dla lokalizacji: Polska
Podstawa informacji o ochronie
Nieujęty w krajowych wykazach ochrony gatunkowej grzybów rozporządzenia 2014/1408. Wykaz częściowo chronionych obejmuje odrębny gatunek Sparassis brevipes; ograniczenia terenowe pozostają odrębne.
[6]Podstawa informacji o handlu
Sparassis crispa jest dopuszczony do obrotu i produkcji przetworów w Polsce, załącznik1 lp.54 aktualnego tekstu 2026/258; obowiązują warunki tego rozporządzenia, w tym atest dla świeżych grzybów dziko rosnących w handlu.
[7]Historia ochrony i aktualny wykaz obrotu
Rozporządzenie z 2004 r. obejmowało ochroną ścisłą wszystkie gatunki rodzaju Sparassis. W obowiązujących wykazach z 2014 r. S. crispa nie figuruje, natomiast odrębny S. brevipes jest objęty ochroną częściową. Kategoria R przytaczana z czerwonej listy z 2006 r. ma charakter historycznej oceny zagrożenia i nie ustanawia obecnego zakazu zbioru. Dopuszczenie S. crispa do obrotu nie znosi wymogów atestu ani ograniczeń terenowych.
[12]Najważniejsze substancje i ich działanie
Przegląd Sharmy i in. (2022) nad Sparassis crispa sensu lato omawia ponad 30 wyizolowanych związków, białka, lipidy, witaminy (w tym C i E), minerały (z przewagą potasu oraz zawartością fosforu i sodu), aminokwasy (z przewagą glutaminy nad asparaginą), fenole, związki indolowe (tryptaminę i melatoninę) oraz ergosterol. Zawartość rozpuszczalnego w zasadach β-glukanu (sparannu) przekracza 40% suchej masy owocnika. Wśród kwasów fenolowych wykazano m.in. kwas gentyzynowy, galusowy, protokatechowy, kawowy, o-kumarowy, syryngowy oraz kwas p-hydroksybenzoesowy w ilości 43,92 mg/100 g suchej masy.
[17]Wśród charakterystycznych metabolitów wtórnych S. crispa s. lat. wymienia się sparassol (2-hydroksy-4-metoksy-6-metylobenzoesan metylu), xanthoangelol, 4-hydroxyderricin, ubichinon-9, hanabiratakelidy A, B i C, sparalide A oraz Sparoside A. Za aromat odpowiadają m.in. 3-oktanon, DL-3-oktanol i 1-okten-3-ol. Z grzybni wyizolowano również termostabilną, alkalifilną esterazę oraz enzym fibrynolityczny wulfazę (wulfase). W badaniach proteomicznych, z użyciem elektroforezy 1D/2D-PAGE, LC-MS i sekwencjonowania N-końca, zidentyfikowano 115 białek.
[17]Frakcje β-glukanów z Sparassis (SCG, SBG, CA1, niskocząsteczkowy FHL) badano w modelach nowotworowych i immunologicznych: u myszy z mięsakiem Sarcoma 180 hamowały wzrost guza i przerzuty do płuc, a u myszy z leukopenią po cyklofosfamidzie stymulowały odnowę leukocytów. W hodowlach krwi pełnej oraz komórek PMN i PBMC indukowały produkcję cytokin (IL-6, IFN-γ, C5a, IL-8), odpowiedź Th1, aktywację komórek NK i dojrzewanie komórek dendrytycznych poprzez szlaki NF-κB i MAPK oraz hamowały angiogenezę. W testach in vitro polisacharydy wykazywały aktywność wobec ludzkich linii raka jelita (HT-29, LS180, Caco-2). W badaniu obserwacyjnym u 14 pacjentów z nowotworami, przyjmujących 300 mg proszku dziennie po immunoterapii transferem limfocytów, odnotowano poprawę jakości życia (QOL) u 9 osób w kilkumiesięcznej obserwacji.
[17]W modelach przeciwzapalnych u myszy NC/Nga z atopowym zapaleniem skóry oraz w alergicznym nieżycie nosa wodny ekstrakt zawierający 39,6% β-glukanu redukował świąd i reakcje zależne od mastocytów. W komórkach RAW264.7 stymulowanych LPS frakcja metanolowa SCF4 hamowała wydzielanie mediatorów zapalnych (Han 2019), a wyizolowany Sparoside A hamował wytwarzanie NO z wartością IC50 = 5,06 ± 0,60 µM (Wang 2019). W modelach metabolicznych: u myszy KK-Ay dieta z >0,5% proszku przez 3–6 tygodni obniżała poziom glukozy; u szczurów z cukrzycą STZ dawka 1 mg/kg m.c./dobę przez 4 tygodnie obniżała hiperglikemię, a miejscowe podanie SBG dawało 37% obkurczenia rany po 9 dniach. U szczurów SHRSP dodatek 1,5% proszku z grzyba obniżał ciśnienie tętnicze i ryzyko udaru poprzez szlak Akt/eNOS.
[17]Aktywność przeciwutleniającą ekstraktów wykazano testami DPPH, peroksydacji lipidów, siły redukującej, SOD i TAS; zawartość fenoli wynosiła 5,5 mg/g w ekstrakcie wodnym i 1,7 mg/g w metanolowym, przy czym ekstrakcja w 95 °C była wydajniejsza niż w 60 °C, a fermentacja bakteriami mlekowymi lub Meyerozyma guilliermondii podnosiła parametry testów. W testach in vitro gorący wyciąg wodny w stężeniu 1 mg/ml hamował odwrotną transkryptazę HIV-1 o 70,3%. Ekstrakt etanolowy wykazał strefę hamowania wzrostu Escherichia coli o wielkości 19,66 ± 0,88 mm; w innych próbach stwierdzono także działanie ekstraktów wobec MRSA i Candida albicans.
[17]Z kultur wgłębnych w 2% brzeczce słodowej oraz ze zbutwiałego drewna wyizolowano metabolity przeciwgrzybowe: sparassol, methyl-dihydroxy-methoxy-methylbenzoate i orselinian metylu. W modelu otyłości danio pręgowanego preparat fermentowany bakteriami mlekowymi (20 µg/g m.c./dzień przez 4 tygodnie) obniżał poziom lipidów ustrojowych i wątrobowych (p < 0,01). Genom jądrowy S. crispa s. lat. liczy 39,0 Mb i zawiera 13 157 genów (rozbieżność z Postia placenta datowana na 94 mln lat temu), a kolisty genom mitochondrialny ma 139 253 pz (26,47% GC, 73,53% AT) i koduje 47 genów (27 tRNA, 5 rRNA i 15 białkowych; gen atp6 wykazuje bliskie pokrewieństwo z S. radicata).
[17]Siedlisko i występowanie
Siedlisko, obszar i pora roku
Siedzuń sosnowy jest pasożytem korzeni i odziomka oraz saprotrofem na martwym drewnie, przede wszystkim sosnowym. Wyrasta przy podstawach pni, z korzeni żywych sosen, przy pniakach, na ich powierzchni lub na zagrzebanym w glebie drewnie. Pozorny wzrost z ziemi wynika z obecności ukrytych korzeni lub drewna. Grzyb powoduje brunatną, kostkową zgniliznę korzeni i pnia; Zarzyński opisuje rozkład drewna sięgający do 3 m wysokości oraz żywiczny, terpentynowy zapach porażonego drewna.
[18] [15] [20] [21]Snowarski podaje sezon owocnikowania od lipca do października; Wojewoda od lipca do listopada, wyjątkowo grudnia; Zarzyński na schemacie fenologicznym od lipca do października. Czeskie ČMS podaje okres od lipca do listopada, a baskijskie Aranzadi lato i jesień. Z czeskich baz pochodzą pojedyncze rekordy z 6 stycznia 2024 r. i 7 stycznia 2023 r., a ze zbiorów Aranzadi kolekcja z Oiartzun z 10 grudnia 2008 r.
[18] [20] [21] [15] [14]Potwierdzony zasięg występowania
Wszystkie obszary potwierdzone w zapisanych danych źródłowych.
| Kraj | Regiony i stanowiska | Owocnikowanie | Źródła |
|---|---|---|---|
| Polska | Dolny Śląsk — zakres nazwany przez źródło; Puszcza Białowieska | VII–X |
|
Źródła
- grzyby.pl Sparassis crispa browser readout
- sparassis_crispa.micobotanica.JA-CUSSTA9442.clamps
- Micobotánica-Jaén, Sparassis crispa, Año XV Nº 2 (2020), p. 49
- Sparassis crispa morphology research report
- D20141408.pdf
- D20260258.pdf
- Okaz i zakres pomiarów mikroskopowych
- Zakres nazw w kompleksie Sparassis crispa
- Historia ochrony i aktualny wykaz obrotu
- sparassis_crispa.gbif.exact
- src-aranzadi-crispa
- src-cms-crispa
- src-sf-crispa
- src-sharma 2022
- src-snowarski-crispa
- src-wang 2004-abstract
- src-wojewoda 2003
- src-zarzynski 2021