Niejadalny
Ustaw lokalizację, żeby zobaczyć dane dla swojego regionu.












Mleczaj oliwkowobrązowy (Lactarius turpis) to naziemny grzyb rosnący w sąsiedztwie brzóz oraz świerków na glebach kwaśnych i wilgotnych. Kapelusz o średnicy 5–20 cm ma barwę oliwkowoczarną, śliską skórkę i podwinięty, filcowaty brzeg. Gęste, kremowe blaszki ciemnieją po uszkodzeniu. Obfite, białe mleczko ma piekący smak; źródła opisują brak zmiany barwy lub jej brązowienie. W polskim atlasie uznano go za niejadalny; badania wykazały mutagenną nekatorynę, której blanszowanie nie usuwa całkowicie.
Rozpoznawanie, siedlisko i najważniejsze różnice.
Grzybiarz
Budowa owocnika
- Typ budowy
- Owocnik ma kapelusz i trzon.
Kapelusz
- Kształt
- U młodych owocników kapelusz może mieć kształt wypukły; u starych owocników — lejkowaty.
- Połysk powierzchni
- W suchych warunkach powierzchnia kapelusza jest matowa.
- Lepkość i śluzowatość
- W wilgotnych warunkach powierzchnia kapelusza może być śluzowata lub lepka.
- Kolor
- Kapelusz może być oliwkowobrązowy, żółtozielony lub ciemnooliwkowobrązowy, a u starych owocników może być czarniawy.
- Ułożenie brzegu
- Brzeg kapelusza jest podwinięty.
- Średnica
- Kapelusz może mieć średnicę od 50 do 230 milimetrów, a u dojrzałych owocników może mieć średnicę od 70 do 180 milimetrów.
- Środek
- Środek kapelusza jest zagłębiony, także u młodych owocników, także u dojrzałych owocników.
- Układ stref i smug barwnych kapelusza
- Kapelusz nie ma strefowania.
Spód kapelusza
- Typ
- Hymenofor ma budowę blaszkową.
Blaszki przy trzonie
- Połączenie z trzonem
- Blaszki są przyrośnięte do trzonu.
- Zbieganie hymenoforu po trzonie
- Blaszki zbiegają po trzonie.
- Barwa
- Hymenofor może być brudnobiaławy lub kremowy.
- Barwa blaszek po uszkodzeniu
- Po uszkodzeniu lub nacisku barwa blaszek jest sepiowobrązowa.
- Naturalna barwa ostrza blaszki
- Ostrze blaszki jest brązowe.
- Zróżnicowanie długości blaszek
- Blaszki mają nierówne długości.
- Rozstaw
- Blaszki są gęste.
- Szerokość
- Wysokość blaszek może wynosić do 6 milimetrów.
- Szerokość blaszek
- Blaszki są wąskie.
- Blaszeczki
- Stwierdzono obecność blaszeczek.
- Liczba szeregów długości blaszeczek
- Liczba szeregów długości blaszeczek może wynosić od 3 do 4.
Trzon i podstawa
- Położenie
- Trzon ma położenie centralne.
- Kształt
- Trzon jest walcowaty.
- Podstawa
- Podstawa trzonu jest zwężona.
- Kolor
- Trzon jest oliwkowobrązowy.
- Ukształtowanie powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest dołkowana.
- Wnętrze
- Trzon może być pełny; u starych owocników — pusty.
- Długość
- Trzon może mieć długość do 80 milimetrów.
- Grubość
- Trzon może mieć grubość do 35 milimetrów.
Pierścień
- Obecność
- Pierścień nie występuje u tego gatunku.
- Jakościowa względna długość trzonu
- Trzon jest krótki.
- Krępość trzonu
- Trzon jest krępy.
Miąższ
- Barwa
- W kapeluszu i trzonie miąższ jest biały, także u młodych owocników.
- Twardość i zwartość
- W kapeluszu miąższ jest zwarty.
- Smak
- Ma ostry smak.
- Odporność na przełamanie lub rozerwanie
- W kapeluszu miąższ jest kruchy.
- Zapach
- Zapach jest niewyróżniający się; jest słaby.
- Grubość
- Miąższ kapelusza jest gruby.
- Wydzielanie mleczka
- Owocnik wydziela mleczko.
- Obfitość mleczka
- Mleczko jest obfite.
- Barwa świeżego mleczka
- Świeże mleczko może być białe lub kremowobiałe.
- Zmiana barwy mleczka
- Po kontakcie z powietrzem mleczko nie zmienia barwy.
- Barwa zaschniętego mleczka
- Zaschnięte mleczko jest oliwkowe.
- Smak mleczka
- Smak mleczka jest piekący.
Gdzie i kiedy rośnie
- Siedlisko
- Grzyb może występować w lasach liściastych lub na obrzeżach lasu.
- Podłoże
- Bezpośrednim podłożem wzrostu może być gleba.
- Sposób wyrastania
- Owocniki wyrastają w grupach.
- Częstość
- Gatunek jest bardzo pospolity.
- Owocnikowanie
- Owocniki mogą pojawiać się od lipca do października.
- Obszar występowania
- Potwierdzono występowanie w Polsce.
Jadalność i kuchnia
- Jadalność
- Niejadalny
Prawo
- Ochrona
- W Polsce nie podlega ochronie gatunkowej.
- Handel
- W Polsce nie jest dopuszczony do obrotu handlowego ani do produkcji przetworów grzybowych.
Z czym można pomylić
FAQ
Dlaczego mleczaj paskudnik nosi taką nazwę?
Nazwano go tak z powodu ponurej, ciemnooliwkowej barwy, śluzowatego kapelusza oraz bardzo piekącego, żrącego mleczka.
Z jakim drzewem najczęściej rośnie Lactarius turpis?
Wykazuje silną mikoryzę z brzozami, rosnąc głównie w lasach brzozowych oraz na obrzeżach torfowisk i borów mieszanych.
Czy mleczaj paskudnik jest bezpieczny do jedzenia?
Współcześnie odradza się jego spożywanie ze względu na obecność substancji o działaniu mutagennym, których gotowanie nie usuwa.
W jakich krajach tradycyjnie spożywano tego grzyba?
Był tradycyjnie ceniony i masowo kiszony w Rosji, Finlandii, Estonii oraz na Białorusi po uprzednim odgotowaniu.
W jakich miesiącach występuje mleczaj paskudnik?
Owocniki pojawiają się od lipca do listopada, przy czym główny wysyp przypada na wrzesień i październik.
Do czego ten gatunek bywa wykorzystywany w rzemiośle?
Służy w rękodziele do naturalnego farbowania wełny na unikalne odcienie fioletu, oliwkowej zieleni i grafitu.
Co powoduje spożycie surowego owocnika Lactarius turpis?
Wywołuje natychmiastowe, ostre dolegliwości żołądkowo-jelitowe, nudności i pieczenie błon śluzowych jamy ustnej.
Jakie podłoże jest najbardziej sprzyjające dla tego grzyba?
Preferuje kwaśne, wilgotne gleby torfowe, piaszczysto-gliniaste oraz stanowiska pokryte mchami torfowcami.
Jak nazywano mleczaja paskudnika w tradycji wschodniej?
W tradycji rosyjskiej funkcjonował powszechnie pod ludową nazwą czarny rydz lub czarna gruzdź.
Jak dawniej wykorzystywano żrące mleczko tego grzyba?
Wyciągów z piekącego mleczka używano w gospodarstwach wiejskich jako naturalnego środka odstraszającego ślimaki i owady.
Miłośnik
Nazwy i historia
- Obowiązująca nazwa krajowa
- mleczaj oliwkowobrązowy
- Obowiązująca nazwa taksonomiczna
- Lactarius turpis
- Pozostałe nazwy
- mleczaj paskudnik
Obserwacje w domu
Wysyp zarodników
- Potrzebne materiały
- świeży, dojrzały kapelusz, kartka papieru, szklanka lub miseczka, woda
- Czas
- 2–24 h
- Wykonanie
- Połóż kapelusz spodem na papierze.
- Dodaj kroplę wody na wierzch i przykryj.
- Po 2–24 godzinach podnieś kapelusz i obejrzyj osad.
Czego szukać
- Barwa wysypu
- Wysyp zarodników ma barwę białą.
- Odcień wysypu
- Może występować kremowobiały odcień.
Pod mikroskopem
- Potrzebne materiały
- mikroskop świetlny, szkiełko podstawowe i nakrywkowe, igła, woda, zarodniki z wysypu
- Wykonanie
- Przenieś igłą odrobinę wysypu na szkiełko.
- Dodaj kroplę wody, przykryj szkiełkiem i obejrzyj zarodniki.
Czego szukać
- Kształt zarodnika
- Zarodnik jest elipsoidalny. Zarodnik ma kształt szeroko elipsoidalny.
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako ornamentowaną.
- Wymiary
- Zarodnik może mieć długość od 6,5 do 10 mikrometrów i szerokość od 5 do 8 mikrometrów.
Wymiary porównuj po skalibrowaniu skali mikroskopu.
Doświadczenie z fenolem
- Materiał
- Materiał badany; tkanki nie podano w źródle
- Odczynnik
- fenol
- Wykonanie
- W opisanej próbie zastosowano fenol do wskazanego materiału.
- Warunki i braki źródłowe
W źródle nie podano: przygotowania próbki, stężenia fenolu, ilości odczynnika, temperatury, czasu odczytu, szczegółowego sposobu naniesienia odczynnika.
Obserwacja / wynik
- Wynik źródłowy
- W badanym materiale (tkanki nie podano) po zastosowaniu fenolu uzyskano purpurowoczerwoną barwę. Reakcję opisano jako powolną.
Ekologia i rozmieszczenie
- Odczyn gleby
- Preferuje gleby kwaśne.
- Żyzność gleby
- Preferuje gleby ubogie.
- Torfiastość gleby
- Preferuje gleby torfiaste.
- Drzewa liściaste w otoczeniu
- W otoczeniu rośnie brzoza.
- Drzewa iglaste w otoczeniu
- W otoczeniu rosną świerki.
- Partnerzy mikoryzowi
- Mikoryzę z tym grzybem tworzy brzoza.
- Sposób odżywiania
- Gatunek ma sposób odżywiania ektomikoryzowy.
Zastosowania pozakulinarne
W rzemiośle tekstylnym mleczaj oliwkowobrązowy od dawna znajduje praktyczne zastosowanie jako naturalny surowiec barwierski. Tradycyjnie wykorzystywano go w domowym farbowaniu przędzy oraz wełny, co do dziś jest kontynuowane przez pasjonatów rękodzieła i dawnych technik tkackich. W zależności od zastosowanej zaprawy zaprawiającej włókna – na przykład ałunu lub soli żelaza – z owocników tego grzyba uzyskuje się zróżnicowaną paletę ziemistych barw: od głębokiej oliwkowej zieleni, przez ciemne brązy, po przygaszone szarości i beże. Oprócz tradycyjnego i współczesnego barwiarstwa naturalnego gatunek ten nie ma innych utylitarnych zastosowań w gospodarstwie domowym ani w medycynie ludowej. Ze względu na swój charakterystyczny, niemal smolisty i oliwkowy wygląd bywa jednak wykorzystywany jako materiał poglądowy podczas warsztatów przyrodniczych i wystaw grzyboznawczych, gdzie służy do prezentowania różnorodności morfologicznej podstawczaków.
Historia i kultura
Mleczaj paskudnik wywarł znaczny wpływ na tradycyjną kulturę zbieracką Europy Wschodniej i Północnej, gdzie zyskał potoczną nazwę czarnego rydza lub czarnej gruzdi. W rosyjskim i fińskim folklorze wiejskim zajmował stałe miejsce jako symbol jesiennej odporności i zapobiegliwości; ze względu na swą powszechność i odporność na wczesne przymrozki stanowił podstawę zimowych zapasów spiżarnianych na obszarach wiejskich. Grzyb ten był silnie obecny w obyczajowości prawosławnych postów, stanowiąc po wielotygodniowym kiszeniu żelazny element skromnego posiłku chłopskiego.
Sama łacińska i polska nomenklatura gatunku odzwierciedla fascynację jego ponurym, wręcz odstręczającym wyglądem – przydomki turpis oraz obrzydliwy i paskudnik nadawano mu z powodu ciemnej, smolistej barwy i oślizgłej faktury, które w dawnych wierzeniach ludowych kojarzono z miejscami nieczystymi, bagnami i działaniem leśnych duchów. W dziewiętnastowiecznej literaturze krajoznawczej i etnograficznej opisywano go często jako uosobienie dzikiej, nieprzystępnej tajgi i surowego klimatu północy.
Jadalność i bezpieczeństwo
Mleczaj oliwkowobrązowy jest obecnie uznawany za grzyb trujący i bezwzględnie odradza się jego zbiór w celach konsumpcyjnych. Na surowo charakteryzuje się bardzo ostrym, piekącym smakiem oraz gorzkawym posmakiem, który zniechęca do przypadkowego zjedzenia. Choć w przeszłości w Europie Wschodniej, w krajach bałtyckich oraz w Finlandii uchodził za ceniony grzyb jadalny po specjalnej obróbce – wielokrotnym wymaczaniu, obgotowywaniu z odlewaniem wody czy kwaszeniu w solance – współczesna wiedza mikologiczna jednoznacznie zakazuje takich praktyk. Wykryta w owocnikach nekatoryna wykazuje silne działanie mutagenne i kancerogenne, a tradycyjne zabiegi kulinarne nie neutralizują jej w wystarczającym stopniu. Nawet po długotrwałym przetwarzaniu toksyny kumulują się w organizmie, stwarzając długofalowe ryzyko zdrowotne. W Polsce oraz w większości państw europejskich gatunek ten nie jest dopuszczony do obrotu handlowego ani przetwórstwa spożywczego.
Siedlisko i występowanie
Mleczaj paskudnik występuje powszechnie w chłodnej i umiarkowanej strefie klimatycznej Eurazji oraz w północnych rejonach Ameryki Północnej. Jest grzybem ściśle związanym z siedliskami wilgotnymi, bagnistymi i zakwaszonymi. Rośnie przede wszystkim w wilgotnych lasach brzozowych, lasach mieszanych z udziałem brzozy, borach świerkowo-sosnowych, na skrajach torfowisk wysokich i przejściowych, wrzosowiskach oraz w zabagnionych zagajnikach i przydrożnych rowach leśnych. Wykazuje obligatoryjny lub wysoce preferencyjny związek mikoryzowy z brzozami, w szczególności z brzozą brodawkowatą i omszoną, a niekiedy także ze świerkiem pospolitym w wilgotnych borach iglastych. Jako podłoże wybiera gleby kwaśne, torfowe, piaszczysto-gliniaste oraz wilgotne warstwy mchu torfowca.
Sezon wytwarzania owocników rozpoczyna się w połowie lata i trwa do późnej jesieni, zazwyczaj od lipca do końca października lub początku listopada. W strefie tajgi i w Europie Północnej szczyt występowania przypada na sierpień i wrzesień, kończąc się wraz z nadejściem wczesnych mrozów. W Europie Środkowej i Zachodniej grzyb ten najliczniej owocuje we wrześniu i październiku, a w wilgotnych, ciepłych latach pojedyncze owocniki można spotkać jeszcze w listopadzie.
Źródła
- First Nature, Lactarius turpis (Weinm.) Fr. – Ugly Milkcap (także [5])
- retained-d5729e30a1418ac8
- Helmut i Renate Grünert, Grzyby. Leksykon przyrodniczy, polskie wydanie 1996 (copyright 1995), s. 178
- Opracowanie wyników: McNabb 1971 — Lactarius turpis, opis autorskiego materiału z Nowej Zelandii w Biota of NZ
- Marek Snowarski — Lactarius turpis, Atlas grzybów Polski
Badacz
Jadalność i kuchnia
Ustalenia źródłowe: jadalność, spożycie i wykorzystanie
- Jadalność
- Niejadalny — źródło oznaczenia
Marek Snowarski — Lactarius turpis, Atlas grzybów Polski · Polska część konta gatunku: Niejadalny z uwagi na ostry smak. Może też być szkodliwy nawet po wygotowaniu [134]. Ocena atlasowa; mutagenność i brak dowodu raka u ludzi opisane oddzielnie w dokumentacji.
Nazwy naukowe i taksonomia
- Obowiązująca nazwa naukowa
Lactarius turpis
Zakres taksonu i ograniczenia oznaczania
Wykaz DGfM z 2023 r. podaje przy Lactarius turpis niemieckojęzyczną nazwę „Olivbrauner Milchling”. Zapis dokumentuje użycie tej nazwy, bez wyprowadzania regionu jej stosowania z samego języka.
[35]- Zakres ujęcia taksonomicznego
Lactarius turpis w odczytanym profilu terenowym; relacja do historycznej nazwy L. necator zachowana bez samowolnego utożsamienia
[6]
Ekologia i rozmieszczenie
- Częstość — ocena i zakres źródła
- Polska — dane ogólne: Gatunek jest bardzo pospolity. [22]
Diagnostyka laboratoryjna
Dane ustrukturyzowane
Podstawki
- Wygląd optyczny podstawki
- Podstawka jest hialinowa. [18]
- Długość sterygmy podstawki
- Długość sterygmy podstawki może wynosić do 7 mikrometrów. [18]
- Liczba zarodników na jednej podstawce
- Liczba zarodników na jednej podstawce wynosi 4. [18]
- Kształt podstawki
- Podstawka może być maczugowata lub niemal maczugowata. [18]
- Sprzążki
- Nie stwierdzono sprzążek w ogólnym zakresie tkanek owocnika podanym przez źródło. [32]
Cystydy hymenialne
- Refrakcyjność zawartości cystydy
- Na powierzchni blaszki zawartość cystydy hymenialnej jest refrakcyjna. [18]
- Obecność pseudocystyd hymenialnych
- U tego gatunku pseudocystydy hymenialne są obecne. [18]
- Obfitość pseudocystyd hymenialnych
- Pseudocystydy hymenialne są nieliczne. [18]
- Rozmieszczenie pseudocystyd hymenialnych
- Pseudocystydy hymenialne są rozproszone. [18]
- Pochodzenie pseudocystyd hymenialnych
- Pseudocystydy hymenialne powstają ze strzępek mlecznych. [18]
- Wystawanie pseudocystyd ponad podstawki
- Pseudocystydy hymenialne mogą nie wystawać lub nieznacznie wystawać ponad podstawki. [18]
- Kształt pseudocystyd hymenialnych
- Pseudocystydy hymenialne są nieregularnie cylindryczne. [18]
- Szerokość pseudocystyd hymenialnych
- Szerokość pseudocystyd hymenialnych może wynosić do 6,5 mikrometra. [18]
- Długość odcinka cystydy ponad podstawki
- Na powierzchni blaszki długość odcinka cystydy ponad podstawki może wynosić do 30 mikrometrów. [18]
- Obecność cystyd w hymenium
- Cystydy w hymenium są obecne. [18]
- Wygląd optyczny cystyd hymenialnych
- Cystydy hymenialne są hialinowe, bezbarwne i przejrzyste. [18]
- Grubość ściany wspólnie opisanych cystyd hymenialnych
- Wspólnie opisane cystydy hymenialne są cienkościenne. [18]
- Kształt szczytu cystydy hymenialnej
- Na ostrzu blaszki szczyt cystydy hymenialnej jest ostry. [30]
- Wygląd zawartości cystydy hymenialnej
- Na powierzchni blaszki zawartość cystydy hymenialnej jest drobnoziarnista. [18]
- Długość cystydy hymenialnej
- Długość cystydy hymenialnej może wynosić od 34 do 54 mikrometrów na ostrzu blaszki, a od 52 do 87 mikrometrów na powierzchni blaszki. [18]
- Kształt cystydy hymenialnej
- Cystyda hymenialna jest wrzecionowata na ostrzu blaszki, a może być wrzecionowata lub lancetowata na powierzchni blaszki. [18]
- Szerokość cystydy hymenialnej
- Szerokość cystydy hymenialnej może wynosić od 4 do 8 mikrometrów na ostrzu blaszki, a od 6,5 do 10 mikrometrów na powierzchni blaszki. [18]
- Obecność pleurocystyd
- Stwierdzono obecność pleurocystyd. [18]
Skórka kapelusza
- Wygląd optyczny strzępek skórki
- Strzępki skórki kapelusza są hialinowe. [18]
- Orientacja strzępek skórki
- Strzępki skórki kapelusza są mniej lub bardziej płożące. [18]
- Układ strzępek skórki
- Strzępki skórki kapelusza są przeplecione. [18]
- Szerokość elementów skórki
- Szerokość elementów skórki może wynosić od 2 do 6,5 mikrometra. [18]
- Przegrody strzępki skórki
- Strzępka skórki ma przegrody. [18]
- Osadzenie strzępek skórki w substancji żelowej
- Strzępki skórki kapelusza są osadzone w substancji żelowej. [18]
Reakcje z odczynnikami
- Barwy w odczynnikach
- Powierzchnia kapelusza po zastosowaniu wodorotlenku potasu (KOH) ma barwę purpurowofioletową. [5]
Sekwencje DNA
- Sekwencja
Lactarius turpis; ITS; MZ519806; MEL2257814
- Sekwencja
Lactarius turpis; ITS; MZ519805; MEL2118493
- Sekwencja
Lactarius turpis; ITS; MZ519807; MEL2369979
- Sekwencja
Lactarius turpis; ITS; MW683715; PDD79875
- Sekwencja
Lactarius turpis; ITS; MW683866; PDD113074
Zarodniki
- Obecność wyrostka wnęki bazydiospory
- Stwierdzono obecność wyrostka wnęki bazydiospory. [18]
- Kierunek wyrostka wnęki bazydiospory
- Wyrostek wnęki bazydiospory jest ukośny. [18]
- Długość wyrostka wnęki bazydiospory
- Długość wyrostka wnęki bazydiospory może wynosić do 1,5 mikrometra. [18]
- Wysokość ornamentacji zarodnika
- Wysokość ornamentacji zarodnika może wynosić do 0,7 mikrometra. [18]
- Połączenie elementów ornamentacji
- Układ elementów ornamentacji ma postać pełnej siateczki. [5]
Materiał i metody badań
Opis cech — źródło i zakres
Materiał: Owocniki opisane przez Ingeborg Dittrich jako Lactarius turpis w opracowaniu atlasowym z 2019 roku. Nie podano kolekcji, liczby okazów lub DNA.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Podstawa atlasowa bez wykazanej serii pomiarów i łańcucha bibliograficznego. Opinia autora nie jest niezależnym wynikiem eksperymentu. Natężenie zapachu nie rozstrzyga jego przyjemności, rodzaju lub jadalności gatunku.
[30]Próba z odczynnikiem chemicznym — materiał i ograniczenia
Materiał: L. turpis opisany przez McNabba z Nowej Zelandii. Dla odczynu fenolowego nie podano części owocnika, numeru okazu ani wieku.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Ograniczenia: Odczyn fenolu nie jest reakcją gwajaku ani guajakolu. Nie przeniesiono części kapelusza podanej tylko przy KOH i NH4OH.
[18]Badanie składu i aktywności — materiał i ograniczenia
Materiał: Świeże owocniki nazwane Lactarius necator w Suortti 1984. Dostępny abstrakt nie podaje dokładnej kolekcji, N ani weryfikacji DNA.
Zakres odczytu: Abstrakt.
Ograniczenia: Identyfikacja związku historycznie raportowana; korekta nekatoryna/nekatoron prześledzona przez Nordic 2014, bez pełnego Hilger 1985. Nie wyprowadzono bezpiecznej obróbki z pozostałości około 25%.
[23]Badanie składu i aktywności — NCBI PubMed — abstrakty prac von Wright i Suortti 1983
Materiał: Wyizolowana nekatoryna z materiału nazwanego przez autorów Lactarius necator; historyczne oznaczenie bez dostępnej identyfikacji DNA i bez odczytu pełnej pracy.
Zakres odczytu: Abstrakt.
Ograniczenia: Wyizolowany związek nie jest całym owocnikiem. Wynik bakteryjny nie dowodzi rakotwórczości u ludzi. Dawna nazwa związku i taksonu zachowuje historyczny zakres.
[23]Badanie składu i aktywności — materiał i ograniczenia
Materiał: Pasteryzowany wodny ekstrakt rozmrożonych owocników oznaczonych L. turpis. Tabela 2; nie są to metanolowe ekstrakty pyłów z innej części badania.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Ujemny wynik w konkretnych testach nie potwierdza bezpieczeństwa spożycia. Nie wyprowadzono z samego wiersza badania raka ani mutagenności. Oznaczenia fińskich zaleceń kulinarnych nie przeniesiono na Polskę.
[14]Badanie pozyskiwania zarodników — Ali 1986—czas źródłowego etapu pozyskiwania zarodników
Materiał: Kapelusz owocnika L. turpis użyty jako źródło zarodników w doświadczeniu inicjowania mikoryzy w pracy Ali z 1986 roku. Materiał brytyjski; bez przypisania numeru zielnikowego lub DNA.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Ograniczenia: Czas 24 godzin dotyczy tego etapu procedury. Nie jest okresem kiełkowania zarodników ani obowiązującym dla całego gatunku czasem uzyskania wysypu. Nie wyliczono liczby zarodników z liczby kapeluszy.
[29]- Wyniki źródłowe — Długość zarodnika
- 7 µm [1]
7–10 µm [32]
6,5–8,5 µm (skrajnie do 9,5 µm) [18]
6,5–7,5 µm [5]
Metody i zapisy źródłowe — Autorski opis Lactarius turpis z kolekcji z Wyspy Południowej Nowej Zelandii, 1966–1970, m.in. spod Betula pendula. Odczytano pełne konto gatunku reprodukowane przez Biota of New Zealand (Manaaki Whenua). Nie uzyskano pełnego artykułu czasopisma. Nie podano liczebności pomiarów, indywidualnych numerów okazów dla każdej komórki ani identyfikacji DNA. Nie przypisano szczegółów metody, których reprodukowany opis nie podaje.
Metoda źródłowa. Technika: mikroskopia świetlna (LM). Medium: KOH. Opis metody w źródle: Źródłowy opis wyglądu zawartości pleurocystyd w KOH. Nie podano stężenia ani aparatu i sposobu oświetlenia; nie dopowiedziano ich.
Wygląd optyczny podstawki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, basidia hyaline.” [18]
Wygląd optyczny strzępek skórki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, cuticle: hyaline hyphae.” [18]
Refrakcyjność zawartości cystydy — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pleurocystidia: contents refractive in KOH. Osobna cecha i dokładnie ten kontekst odczynnika.” [18]
Orientacja strzępek skórki — zapis źródłowy: „McNabb 1971: cuticle composed of ± repent hyphae. Położenie i określenie ± osobno.” [18]
Układ strzępek skórki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, cuticle: interwoven hyphae.” [18]
Długość wyrostka wnęki bazydiospory — zapis źródłowy: „McNabb 1971: apiculus to 1.5 µm long.” [18]
Kierunek wyrostka wnęki bazydiospory — zapis źródłowy: „McNabb 1971: obliquely apiculate.” [18]
Długość sterygmy podstawki — zapis źródłowy: „McNabb 1971: sterigmata to 7 µm long.” [18]
Obecność pseudocystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pseudo-cystidia: pseudo-cystidia.” [18]
Pochodzenie pseudocystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pseudo-cystidia: originating from lactiferous hyphae.” [18]
Kształt pseudocystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pseudo-cystidia irregularly cylindrical.” [18]
Rozmieszczenie pseudocystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pseudo-cystidia: scattered.” [18]
Obfitość pseudocystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pseudo-cystidia: sparse.” [18]
Szerokość pseudocystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pseudo-cystidia to 6.5 µm diam.” [18]
Wystawanie pseudocystyd ponad podstawki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pseudo-cystidia not or only slightly projecting beyond basidia; wariant niewystający.” [18]
Wystawanie pseudocystyd ponad podstawki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pseudo-cystidia not or only slightly projecting beyond basidia; stopień dotyczy tylko wystawania.” [18]
Długość odcinka cystydy ponad podstawki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pleurocystidia projecting to 30 µm beyond basidia.” [18]
Liczba zarodników na jednej podstawce; Długość podstawki; Szerokość podstawki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, basidia: 35–51 × 6.5–10.5 µm, 4-spored.” [18]
Obecność wyrostka wnęki bazydiospory — zapis źródłowy: „McNabb 1971: oblique apiculus, up to 1.5 µm long. Obecność oddzielona od wymiaru i kierunku oczekujących na model.” [18]
Kształt podstawki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, basidia: subclavate to clavate — wariant maczugowaty.” [18]
Kształt podstawki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, basidia: subclavate to clavate — przybliżenie dotyczy tylko własnego kształtu.” [18]
Wygląd optyczny cystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „McNabb 1971: zarówno pleurocystidia, jak i cheilocystidia są hyaline; jeden wspólny wynik dla jawnej pary elementów.” [18]
Grubość ściany wspólnie opisanych cystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „McNabb 1971: zarówno pleurocystidia, jak i cheilocystidia są thin-walled; bez kopii na członkach grupy.” [18]
Wygląd zawartości cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pleurocystidia: contents finely granular and refractive in KOH.” [18]
Długość cystydy hymenialnej; Szerokość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pleurocystidia: 52–87 × 6.5–10 µm.” [18]
Długość cystydy hymenialnej; Szerokość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „McNabb 1971, cheilocystidia: 34–54 × 4–8 µm.” [18]
Kształt cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „McNabb 1971, pleurocystidia: fusiform. Lanceolate podane wyłącznie dla pleurocystyd pozostaje oczekującą odrębną alternatywą.” [18]
Kształt cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „McNabb 1971, cheilocystidia: fusiform. Lanceolate podane wyłącznie dla pleurocystyd pozostaje oczekującą odrębną alternatywą.” [18]
Kształt cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „McNabb 1971, wyłącznie pleurocystidia: fusiform to lanceolate. Alternatywa lancetowata nie dotyczy cheilocystyd.” [18]
Szerokość elementów skórki — zapis źródłowy: „McNabb 1971, cuticle: gelatinised hyphae 2–6.5 µm diam.” [18]
Osadzenie strzępek skórki w substancji żelowej — zapis źródłowy: „McNabb 1971, cuticle gelatinised. Nie dopowiedziano nazwy ixocutis ani stopnia zżelatynizowania.” [18]
Długość zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „McNabb 1971, basidiospores: 6.5–8.5(–9.5) × 5–7 µm; bez dopowiedzianego N i zakresu pomiaru ornamentacji.” [18]
Forma ornamentacji zarodnika — zapis źródłowy: „McNabb 1971: amyloid ridges, 0.7 µm high, forming an almost complete reticulum.” [18]
Wysokość ornamentacji zarodnika — zapis źródłowy: „McNabb 1971: ridges up to 0.7 µm high; tylko maksymalna wysokość.” [18]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „McNabb 1971: broadly elliptical. Kształt elipsoidalny i szerokość obrysu są osobno.” [18]
Metody i zapisy źródłowe — Źródłowy opis atlasowy L.plumbeus z jawnym L.turpis. Odczytano pełne hasło,s.259–260,a nie pozostałe gatunki atlasu. Nie podano numeru kolekcji,N,DNA lub metody przypisanej do tych wymiarów.
Długość podstawki; Szerokość podstawki; Długość zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Hubregtse2019,s.259: zarodniki 7–10×6–8µm; podstawki39–58×7–11µm. Zakres atlasowy,bez podanegoN,metody i przypisania konkretnej wartości do cytowanej pracy.” [32]
Metody i zapisy źródłowe — Autorski opis Lactarius turpis z kolekcji z Wyspy Południowej Nowej Zelandii, 1966–1970, m.in. spod Betula pendula. Odczytano pełne konto gatunku reprodukowane przez Biota of New Zealand (Manaaki Whenua). Nie uzyskano pełnego artykułu czasopisma. Nie podano liczebności pomiarów, indywidualnych numerów okazów dla każdej komórki ani identyfikacji DNA. Nie przypisano szczegółów metody, których reprodukowany opis nie podaje.
Obecność cystyd w hymenium — zapis źródłowy: „McNabb1971: Hymenium: pleurocystidia numerous; cheilocystidia numerous. Jawna obecność cystyd w opisanym hymenium, bez dopowiadania częstości.” [18]
Przegrody strzępki skórki — zapis źródłowy: „McNabb1971: Cuticle: septate hyphae. Przegrody strzępek skórki kapelusza; bez domyślnej liczby przegród.” [18]
Obecność pleurocystyd — zapis źródłowy: „McNabb1971: Pleurocystidia numerous, scattered. Jawna obecność pleurocystyd; liczebność i rozproszenie pozostają osobnymi cechami.” [18]
Metody i zapisy źródłowe — Cystydy ostrza blaszki opisane dla Lactarius turpis w atlasowym opracowaniu Dittrich2019. Nie podano numeru kolekcji,liczebności,przygotowania preparatu lub potwierdzenia DNA.
Kształt szczytu cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „Ostry szczyt cystyd na ostrzu blaszki według Dittrich2019; bez przenoszenia tej cechy na całą komórkę albo cystydy powierzchni blaszki.” [30]
Metody i zapisy źródłowe — Exact source material and scope: ["Ca\u0142y opis terenowy oraz w\u0142asne fotografie reakcji KOH; bez przejmowania twierdze\u0144 o rakotw\u00f3rczo\u015bci lub medycznego u\u017cycia.", {}, null, null]
Długość zarodnika — zapis źródłowy: „spore_length: 6.5–7.5 µm.” [5]
Forma ornamentacji zarodnika; Połączenie elementów ornamentacji; Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „Warty ridges forming a well-developed network in author field-guide material; no measurement of height or N.” [5]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „Zarodniki elipsoidalne.” [5]
Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „spore_width: 5.5–6 µm.” [5]
Metody i zapisy źródłowe — Exact source material and scope: ["Lactarius turpis sensu Cooper et al.2022; Australasian introduced material", {}, null, null]
Długość zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Cooper2022 spores7×6µm; a source point, not a population range.” [1]
Forma ornamentacji zarodnika; Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „Ridges on the described Australasian spores; no reticulum, warts or ornamentation-height measurement inferred.” [1]
Nazwa polska i granice identyfikacji
Nazwa rekomendowana: KPNG PTMyk w rekomendacji 5/2025 wskazuje „mleczaj oliwkowobrązowy” dla Lactarius turpis. „Mleczaj paskudnik” jest udokumentowaną starszą nazwą. Pozostawiono ją jako alternatywną. Nazwy „mleczaj ciemny” nie dodano: w odczytanym Leksykonie oznacza Lactarius picinus.
Zakres gatunku: Cooper, Nuytinck i Lebel w 2022 r. potwierdzili sekwencjonowaniem materiał L. turpis z Australii i Nowej Zelandii. W koncie gatunku odróżniają europejski L. sordidus i omawiają spór o dawne użycia L. necator i L. plumbeus. Dawnych badań pod nazwą L. necator nie uznano za nowe oznaczenia DNA ani za pewną identyfikację wszystkich dzisiejszych wąskich taksonów.
[15] [13] [1]Historia nazwy i zgodność rejestrów
Nazwa i nowa kombinacja: Index Fungorum wskazuje Lactarius turpis (Weinm.) Fr. jako nazwę aktualną w rodzinie Russulaceae. Rekord kombinacji utworzonej przez Friesa odsyła do Epicrisis Systematis Mycologici z 1838 roku, strony 335. Bazionim przypisano Weinmannowi: Agaricus turpis, Sylloge Plantarum Novarum, tom 2, strona 85. Są to dane nomenklatoryczne rejestru, a nie ponowne oznaczenie wszystkich historycznych kolekcji.
Data bazionimu i zakres odczytu: Index Fungorum podaje przy Agaricus turpis rok 1828, natomiast Biota of New Zealand wskazuje 1826. Zachowano tę rozbieżność rejestrów. Odczytano indeksowane pola rekordów; nie odczytano protologu ani pełnej pracy o typifikacji. Nie rozstrzygnięto samodzielnie daty wydawniczej i nie utożsamiono wszystkich dawnych użyć L. necator oraz L. plumbeus z jednym współczesnym zakresem gatunku.
[34]Atlas Hubregtsego i droga cytowania
Zakres odczytu i tożsamość hasła: Odczytano pełne hasło z bibliografią na stronach 259–260 części 4 Fungi in Australia, rewizja 2.2 z 2019 roku, pobrane od wydawcy FNCV. Autor stosuje nazwę Lactarius plumbeus i wymienia L. necator oraz L. turpis. To zakres tego konkretnego opisu; nie stanowi ponownego oznaczenia wszystkich dawnych kolekcji pod tymi nazwami. Atlas nie podaje kolekcji, liczebności lub metody dla zapisanych wymiarów i ogólnego stwierdzenia o sprzążkach.
Pięć odwołań i ich ograniczenia: Bibliografia hasła wskazuje Fuhrera (2009), s. 105; Grgurinovic (1997), s. 54; Læssøe (1998), s. 47; McNabba (1971), s. 46–66; Phillipsa (2006), s. 57. Odczytano wcześniej reprodukowany autorski opis McNabba w Biota of New Zealand. Pozostałe cztery pozycje pozostają tutaj odwołaniami bibliograficznymi, bez deklaracji odczytu ich treści. Atlas nie wiąże poszczególnych wymiarów z konkretną pozycją. Powtarzane wartości i ta sama droga cytowania nie są niezależnymi seriami pomiarów.
[32]Dokumentacja źródłowa
Ustalenia źródła: First Nature zwraca uwagę, że powierzchnia kapelusza Lactarius turpis połyskuje, gdy pada na nią światło słoneczne. Jest to opis wyglądu w danych warunkach oświetlenia, bez wnioskowania, że każdy okaz jest stale błyszczący lub że chodzi o obecność śluzu.
[2]Materiał: Etykieta okazu krajowego wskazuje Puszczę Kampinoską. Odczytano metadane instytucji; data okazu nie ustala sezonu.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 21.10.2026.
Ograniczenia: Źródłowe oznaczenie i zakres pojęcia zachowano. Nie zadeklarowano nowego badania okazów ani odczytu wszystkich publikacji cytowanych przez źródło.
[10]Zakres opracowania
Wymagane kontrole są rozliczone.
Podstawa prawna i zakres oceny
Wyniki analityczne
Skład i aktywność laboratoryjna
- Wykryte związki fenolowe
- W badanym materiale wykryto kwasy: galusowy i 4-hydroksybenzoesowy. [27]
- Aktywność badanego ekstraktu
- W badaniu laboratoryjnym materiał wykazywał aktywność przeciwutleniającą. [27]
We frakcji metanolowej w badanych warunkach nie wykazano cytotoksyczności. Model badania: pierwotna hodowla komórek PLP2. [27]
We frakcji wodnej w teście BSMI materiał otrzymał ujemną ocenę autorów. Model badania: plemniki knura. [14]
We frakcji wodnej w teście ICP materiał otrzymał ujemną ocenę autorów. Model badania: komórki linii PK15. [14] - Ilościowa zawartość składnika w materiale
- Zawartość tłuszczu w badanym materiale wynosi 2,06 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,27 grama na sto gramów). [27]
Zawartość białka w badanym materiale wynosi 13,06 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,29 grama na sto gramów); oszacowanie białka z użyciem współczynnika 4,38. [27]
Zawartość popiołu w badanym materiale wynosi 7,21 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,12 grama na sto gramów). [27]
Zawartość węglowodanów w badanym materiale wynosi 77,68 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,35 grama na sto gramów). [27]
Zawartość mannitolu w badanym materiale wynosi 19,21 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,45 grama na sto gramów). [27]
Zawartość trehalozy w badanym materiale wynosi 0,33 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,03 grama na sto gramów). [27]
Zawartość cukrów ogółem w badanym materiale wynosi 19,54 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,47 grama na sto gramów). [27]
Zawartość α-tokoferolu w badanym materiale wynosi 45,84 mikrograma na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 5,61 mikrograma na sto gramów). [27]
Zawartość β-tokoferolu w badanym materiale wynosi 14,79 mikrograma na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 1,54 mikrograma na sto gramów). [27]
Zawartość γ-tokoferolu w badanym materiale wynosi 72,32 mikrograma na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 7,44 mikrograma na sto gramów). [27]
Zawartość tokoferoli ogółem w badanym materiale wynosi 132,94 mikrograma na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 11,50 mikrograma na sto gramów). [27]
Zawartość kwasu szczawiowego w badanym materiale wynosi 0,10 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,01 grama na sto gramów). [27]
Zawartość kwasu jabłkowego w badanym materiale wynosi 2,96 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,19 grama na sto gramów). [27]
Zawartość kwasu fumarowego w badanym materiale wynosi 0,24 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,00 grama na sto gramów). [27]
Zawartość kwasów organicznych ogółem w badanym materiale wynosi 3,30 grama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,19 grama na sto gramów). [27]
Zawartość kwasu galusowego w badanym materiale wynosi 0,08 miligrama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,00 miligrama na sto gramów). [27]
Zawartość kwasu p-hydroksybenzoesowego w badanym materiale wynosi 0,12 miligrama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,00 miligrama na sto gramów). [27]
Zawartość kwasów fenolowych ogółem w badanym materiale wynosi 0,20 miligrama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,01 miligrama na sto gramów). [27]
Zawartość kwasu cynamonowego w badanym materiale wynosi 0,12 miligrama na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,00 miligrama na sto gramów). [27]
Zawartość nekatoryny według historycznego oznaczenia źródła w badanym materiale może wynosić od 3 do 20 miligramów na kilogram świeżej masy. [23] - Udział składnika w profilu kwasów tłuszczowych
- Materiał badania: wykorzystano materiał — Owocniki L. turpis z Bragançy w Portugalii, listopad 2012; oznaczone w Polytechnic Institute of Bragança i złożone w jego herbarium bez podanych numerów. Materiał liofilizowany i sproszkowany. Nie podano identyfikacji DNA ani indywidualnego oznaczającego. Zakres odczytu obejmuje pełny tekst. Ograniczenia: Dane chemiczne dotyczą badanego materiału, nie wszystkich populacji gatunku. Kwas cynamonowy jest związkiem pokrewnym, nie został dodany do listy fenoli. Wyniki EC50 nie zostały zapisane jako CA50. Aktywność in vitro nie dowodzi skuteczności leczniczej ani bezpieczeństwa jedzenia. [27]
Udział składnika „kwas palmitynowy (C16:0)” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 8,02% (średnia; odchylenie standardowe: 0,09 punktu procentowego). [27]
Udział składnika „kwas stearynowy (C18:0)” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 12,60% (średnia; odchylenie standardowe: 0,83 punktu procentowego). [27]
Udział składnika „kwas oleinowy (C18:1n9)” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 26,29% (średnia; odchylenie standardowe: 0,98 punktu procentowego). [27]
Udział składnika „kwas linolowy (C18:2n6)” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 48,55% (średnia; odchylenie standardowe: 0,14 punktu procentowego). [27]
Udział składnika „kwasy nasycone” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 23,73% (średnia; odchylenie standardowe: 1,00 punktu procentowego). [27]
Udział składnika „kwasy jednonienasycone” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 27,18% (średnia; odchylenie standardowe: 0,98 punktu procentowego). [27]
Udział składnika „kwasy wielonienasycone” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 49,09% (średnia; odchylenie standardowe: 0,01 punktu procentowego). [27] - Wartość energetyczna badanego materiału
- Obliczona wartość energetyczna badanego materiału wynosi 381,47 kilokalorii na sto gramów suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 1,29 kilokalorii na sto gramów). [27]
- Wynik wykrywania składnika w materiale
- W badanym materiale nie wykryto δ-tokoferolu. [27]
W badanym materiale nie wykryto kwasu chinowego. [27] - Stężenie EC50 w określonym teście przeciwutleniającym
- Po ekstrakcji metanolem, we frakcji metanolowej stężenie EC50 w teście DPPH wynosi 4,18 miligrama na mililitr (średnia; odchylenie standardowe: 0,04 miligrama na mililitr). [27]
Po ekstrakcji metanolem, we frakcji metanolowej stężenie EC50 w teście β-karoten/linolan wynosi 4,92 miligrama na mililitr (średnia; odchylenie standardowe: 0,27 miligrama na mililitr). [27]
Po ekstrakcji metanolem, we frakcji metanolowej stężenie EC50 w teście TBARS wynosi 0,57 miligrama na mililitr (średnia; odchylenie standardowe: 0,02 miligrama na mililitr). [27] - Zdolność redukująca w oznaczeniu Folina–Ciocalteu
- Po ekstrakcji metanolem, we frakcji metanolowej zdolność redukująca w oznaczeniu Folina–Ciocalteu wynosi 22,02 miligrama ekwiwalentu kwasu galusowego na gram ekstraktu (średnia; odchylenie standardowe: 0,09 miligrama ekwiwalentu kwasu galusowego na gram ekstraktu). [27]
- Wynik testu mutagenności lub genotoksyczności
- Test Amesa dał wynik dodatni dla badanego materiału. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „nekatoryna według historycznego oznaczenia autorów”. [23]
Test z udziałem organizmu gospodarza (host-mediated) dał wynik ujemny dla badanego materiału. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „nekatoryna według historycznego oznaczenia autorów”. [23]
Test mikrojądrowy dał wynik ujemny dla badanego materiału. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „nekatoryna według historycznego oznaczenia autorów”. [23]
- Zmiana zawartości substancji przy obróbce cieplnej
- Po opisanej w źródle obróbce zawartość oznaczanego składnika (necatorin) wynosi około 25% wartości wyjściowej tego samego doświadczenia.[23]
- Czas pozyskiwania zarodników
- Liczba badanych owocników: 1. Pozyskiwanie zarodników trwało 24 godziny. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Kapelusz L. turpis będący źródłem opadających zarodników w doświadczeniu 3.13”. [29]
Wyniki testów — redukcja żelazicyjanku
Różne testy ekstraktów nie oznaczają bezpieczeństwa spożycia
Metanolowy ekstrakt: Vieira i współautorzy (2014) opisali aktywność przeciwutleniającą ekstraktu z portugalskich owocników oraz brak wykrytej hepatotoksyczności w pierwotnej kulturze komórek wątroby świń PLP2. Autorzy sami określają L. turpis jako niejadalny. Wynik PLP2 nie stanowi próby żywieniowej ani potwierdzenia nieszkodliwości całego grzyba.
Wodny ekstrakt: Hintikka i współautorzy (2024) podali dla L. turpis ujemne klasyfikacje BSMI i ICP według własnego kryterium. Badano pasteryzowane wodne ekstrakty rozmrożonych owocników; BSMI dotyczył ruchliwości plemników knura, ICP proliferacji komórek nerki świni PK15. Autorskie oznaczenie ujemne i raportowane stężenie są odrębnymi informacjami; nie oznaczają braku każdego efektu przy każdej dawce. Nie są to testy genotoksyczności ani pełna ocena jadalności.
Materiał do ekstrakcji: Vieira i współautorzy sporządzali ekstrakt metanolowy z 1 grama każdej liofilizowanej próbki. Skład owocników i wynik badania ekstraktu pozostają odrębnymi zakresami materiału.
[27] [14]Skład badanego materiału i wyniki ilościowe
Materiał i statystyka: Praca Vieiry i współautorów dotyczy owocników z Bragançy w Portugalii z listopada 2012 r., oznaczonych w IPB i złożonych w jego zielniku bez podanych numerów okazów. Nie wskazano indywidualnego oznaczającego. Analizowano materiał liofilizowany i sproszkowany. Podano średnie i odchylenia standardowe z przygotowań i powtórzeń analitycznych; nie są to min–max populacji.
Podstawa oznaczeń: Zawartości odnoszą się do suchej masy owocnika, udziały kwasów tłuszczowych do całego profilu tych kwasów, a test Folina do masy ekstraktu. Są to różne podstawy pomiaru. Suma cukrów w tabeli obejmuje oznaczone cukry wolne; węglowodany oraz energię obliczono. Kwas cynamonowy jest związkiem pokrewnym i nie został zaliczony do fenoli. Braku wykrycia nie zamieniono w zero.
Punkty końcowe: EC50 testów DPPH, β-karotenu/linolanu i TBARS nie jest wielkością CA50. W oznaczeniu żelazicyjanku punkt końcowy odpowiada absorbancji 0,5. Wynik Folina w równoważnikach kwasu galusowego jest miarą odpowiedzi redukcyjnej, a nie sumą stężeń konkretnych fenoli. Poszczególne wartości, jednostki i SD pozostają przy właściwych polach wyników.
[27]Uzupełniające obserwacje materiału źródłowego
Zakres komórek: McNabb opisuje liczne pleurocystydy i cheilocystydy; rozproszenie podaje tylko przy pleurocystydach. Trama jest homiomerowa, z przeplatających się strzępek mlecznych i krótkokomórkowych strzępek łącznikowych. Nie utożsamiono homiomerowości z regularnym albo nieregularnym przebiegiem strzępek.
Stopień i stan: Młody brzeg kapelusza opisano jako silnie podwinięty i grubo filcowaty, dojrzały jako nieznacznie podwinięty i filcowaty. Blaszki określono jako umiarkowanie cienkie i nierozwidlone, a siateczkę ornamentacji jako prawie kompletną. Są to określenia własnych cech; nie przeniesiono stopnia na pozostałe alternatywy.
Zmiany miąższu: Biały miąższ w tym opisie nieznacznie brązowieje po dłuższym kontakcie z powietrzem. Źródło nie podaje czasu w sekundach. Nie utożsamiono samej ekspozycji na powietrze z doświadczeniem nacisku lub inną reakcją powierzchniową.
Podhymenium i ściany strzępek: Podhymenium opisano jako złożone ze ściśle przeplecionych, krótkokomórkowych strzępek, na przekroju sprawiających wrażenie budowy komórkowej. Nie jest to stwierdzenie jednokomórkowości cystyd. Ściany strzępek skórki określono jako cienkie lub umiarkowanie cienkie; określenie stopnia należy do własnego wariantu. Słabo widocznego pola nad wnęką zarodnika nie utożsamiono z jego nieobecnością.
[18]Dodatkowe odczynniki w historycznym opisie
Wyniki autora: McNabb podaje dla formaliny powolny bladołososiowy odczyn, a dla siarczanu żelaza(II) bladołososiowy. Guajakol daje powoli bladołososiowy odczyn, który z czasem ciemnieje. Guajakol nie jest gwajakiem; odczynów nie przeniesiono do pola gwajaku ani nie dopisano jako alkalicznych.
Powierzchnia i miąższ: W tym samym źródle KOH szybko wywołuje na kapeluszu głęboki purpurowy odczyn, natomiast na miąższu słabo purpurowy. NH4OH daje na kapeluszu szybko głęboki purpurowy odczyn z jaśniejszym purpurowym zabarwieniem, a na miąższu słabo purpurowy. Są to odrębne części i nasilenia; bez podanego stężenia i dokładnego czasu. Nie złączono ich w jeden przebieg.
[18]Aktywność cezu 137 w próbach z Ukrainy
Materiał i metoda: Gabriel i współautorzy (2023) zestawili wyniki spektrometrii gamma owocników i próbek gleby z obwodu kijowskiego. Wiersze L. turpis obejmują zbiory z 1996, 1998, 1999, 2000 i 2018 roku; poszczególne próby zawierają od 2 do 4 owocników. Badano suchy, rozdrobniony materiał. Nie podano numerów referencyjnych ani identyfikacji DNA każdej próby.
Wyniki i zakres: W odczytanych wierszach aktywność cezu 137 w owocnikach wynosi od 0,507 do 106,2 kilobekerela na kilogram suchej masy. Dla próby z 2018 roku z oddziału 17 leśnictwa Zelenopolany podano 0,507 kilobekerela na kilogram i BAF 6,418. BAF jest stosunkiem aktywności w owocniku do aktywności w powiązanej próbce gleby. Odrębne wyniki i ich lata zachowano przy źródle.
Ograniczenia i droga cytowania: Są to wyniki konkretnych prób z Ukrainy po awarii czarnobylskiej; nie opisują całej Polski ani stałego poziomu skażenia gatunku. Publikacja zestawia dane z różnych lat i przy wyniku z 1999 roku odsyła do Grodzinskaya i in. (2003); starszej pracy nie odczytano. Wzmianka o warunkowej jadalności w tabeli 2 pochodzi z atlasu internetowego World of Mushrooms of Ukraine, a nie z doświadczenia żywieniowego autorów. Nie liczono jej jako nowego dowodu bezpieczeństwa.
[31]Najważniejsze substancje i ich działanie
Dowody dotyczące szkodliwości i ich ograniczenia
Wynik dodatni i wyniki ujemne: Von Wright i Suortti (1983) badali wyizolowaną nekatorynę z materiału nazwanego L. necator. Abstrakt podaje wyraźnie dodatni test Amesa oraz brak wykrytej mutagenności w teście pośredniczonym przez gospodarza i teście mikrojądrowym. To różne układy doświadczalne; żaden z tych wyników nie jest samodzielnym badaniem rakotwórczości u ludzi.
Stabilność związku: Suortti (1984) podał w abstrakcie 3–20 miligramów nekatoryny na kilogram świeżych owocników L. necator. Po blanszowaniu stężenie w grzybach wynosiło około 25% pierwotnego. Oddzielne doświadczenia na czystym związku wykazały zależność rozkładu od światła i pH. Nie wyprowadzono z tego bezpiecznego czasu gotowania ani dowodu odkładania związku w organizmie.
Kontrola interferencji testu: Abstrakt Grütera i współautorów (1991) opisuje zakłócanie części testów Amesa przez wolną histydynę oraz zastosowanie układu TM677 niezależnego od tego aminokwasu. Nie wymienia z nazwy L. turpis w wynikach. Gatunkowy wniosek o L. necator jest dostępny w odczytanym przeglądzie nordyckim; bez pełnego artykułu nie przedstawiono go jako własnego odczytu tabeli pierwotnej.
Nazwy związku: Przegląd nordycki opisuje korektę struktury oraz utożsamienie nekatoryny z nekatoronem przez porównanie chromatograficzne i spektroskopowe w Hilger i in. (1985). Pełnego tekstu tej pracy nie uzyskano. Zapisano więc drogę cytowania i poziom odczytu, bez przedstawiania obu nazw jako dwóch niezależnie wykrytych toksyn. W abstrakcie Suortti (1984) historyczna nazwa struktury brzmi 7-hydroksykumaro[5,6-c]cynnolina. To przytoczenie dawnego oznaczenia autora, a nie niezależne potwierdzenie tej struktury po opisanej korekcie.
[23] [19]Udokumentowane zastosowania pozakulinarne
Barwienie przędzy: Autorka bloga Bewitched fingers, podpisująca się A-L, w maju 2014 r. opisała i pokazała przędzę zabarwioną na szarobeżowo grzybami oznaczonymi jako Lactarius turpis. To bezpośrednia relacja rękodzielnicza o niskim poziomie niezależnej weryfikacji: bez okazu referencyjnego, badania trwałości i potwierdzenia tożsamości DNA. Złotawy kolor z dalszej części wpisu pochodzi z porostu i nie został przypisany mleczajowi.
Badanie przeciwgrzybicze: Abstrakt pierwotnej pracy Florianowicz (2000) wymienia L. turpis wśród gatunków, których wodne ekstrakty owocników ograniczały wzrost grzybni i zarodnikowanie Penicillium expansum in vitro. Odczytano indeksowany abstrakt wydawcy; pełnego PDF nie uzyskano. Nie przypisano temu wynikowi rejestracji środka ochrony roślin ani zastosowania leczniczego.
Doświadczenia z metalami: Fomina i współautorzy (2005) badali kulturę L. turpis nr 11, pochodzącą z niezanieczyszczonego stanowiska w Wielkiej Brytanii, z gospodarzem Betula sp. Oceniali wzrost i oddziaływanie z minerałami metali na podłożu agarowym. Szczep miał hamowany wzrost przy części związków Cd, Zn i Cu oraz piromorficie, a stymulację przy niektórych związkach Pb. Nie oznacza to uniwersalnej tolerancji metali ani potwierdzonej technologii oczyszczania terenu.
[11] [28] [12]Badania ekologiczne
Polski sezon i ekologiczny zakres źródeł
Miesiące: W Polsce owocnikuje od lipca do października. Jest to informacja atlasowa; źródło nie opisuje badania fenologicznego.
Zależność źródeł: Snowarski odsyła m.in. do Grünerta (wydanie polskie 1995), s. 178. Odczytano tę stronę z dostarczonego wydania Świata Książki z 1996 r., z copyright polskiej edycji 1995. Wspólnych danych nie liczono jako dwóch niezależnych badań. W tym ciągu brak gatunkowo przypisanej pierwotnej serii pomiarów sezonu.
Ekologia: Atlas polski wskazuje gleby ubogie, kwaśne i miejsca zatorfione. Wymienia świerki, brzozy oraz rzadziej sosny. To obserwacje otoczenia w historycznym ujęciu gatunku, nie dowód związku konkretnego korzenia z grzybem. Nie przeniesiono automatycznie listy drzew na mikoryzę wąskiego L. turpis.
[22] [5] [13] [1]Spożycie odnotowane w badaniu etnograficznym
Litwa: Motiejūnaitė i współautorzy (2024) przeprowadzili w latach 2022–2023 wywiady ze 106 osobami w czterech litewskich regionach etnograficznych. Rozmowy wspierał zestaw zdjęć. L. turpis zbierało 70% respondentów w północnej Auksztocie, a w Dzūkiji nie zbierał go żaden respondent; autorzy opisali spadek popularności. To dokumentacja praktyki i deklaracji, bez próby potwierdzającej bezpieczeństwo spożycia oraz bez identyfikacji DNA każdego zebranego grzyba.
[17]Polskie notowanie katalogowe — KRAM 34071
Metadane okazu: Wyciąg z katalogu RCIN/IB PAN wskazuje Lactarius turpis, okaz KRAM 34071, kod KRAM0007966-F. Zbiór pochodzi z 23 września 1972 r., z wilgotnego lasu sosnowego we wschodniej części Puszczy Kampinoskiej koło rezerwatu Sieraków. Jako zbieracza i oznaczającego katalog podaje Z. Heinrich. Są to metadane historycznego okazu, bez własnej rewizji jego tożsamości.
Poziom odczytu i ograniczenia: Przegląd wykonano 20 października 2026 roku. Odczytano zindeksowany wyciąg metadanych oryginalnego katalogu; bezpośrednia odpowiedź strony nie udostępniła treści rekordu. Nie utożsamiono powiązanej nazwy pliku L. subdulcis z fotografią L. turpis. Jedna data nie wyznacza ogólnopolskiego sezonu, aktualnej częstości ani potwierdzenia molekularnego.
[33]Kiełkowanie zarodników i próby tworzenia mikoryzy
Materiał i poziom odczytu: W pracy doktorskiej Nahii A. Ali (1986), University of Surrey, badano zarodniki L. turpis wśród siedmiu gatunków ektomikoryzowych. Materiał zbierano w Wielkiej Brytanii; opisane oznaczenia nie obejmują współczesnej weryfikacji DNA. Odczytano części zawierające wyniki dla mleczaja oraz metody i dyskusję tych doświadczeń, nie całą rozprawę.
Wyniki: W układzie laboratoryjnym z korzeniami brzozy autorka odnotowała słabe pobudzenie kiełkowania zarodników L. turpis. Wynik 30 procent w sąsiednim opisie dotyczy innego gatunku, Hebeloma crustuliniforme. W oddzielnym doświadczeniu doniczkowym zarodniki L. turpis nie wytworzyły mikoryz z badanymi siewkami brzozy, świerka ani sosny. Wyniku tego nie przeniesiono na naturalne związki dorosłych drzew z grzybnią.
Znaczenie doświadczenia: Próba dotyczyła inicjowania mikoryzy przez zarodniki w określonych warunkach. Nie dowodzi niezdolności gatunku do mikoryzy ani skuteczności gotowego preparatu leśnego. Przyczyny niepowodzenia rozważane przez autorkę pozostają hipotezami; nie przedstawiono ich jako ustalonego mechanizmu. Brytyjskich danych fenologicznych nie dopisano do polskiego kalendarza.
[29]Dokumentacja źródłowa
Ustalenia źródła: First Nature określa Lactarius turpis jako dość częsty na znacznej części obszaru Wielkiej Brytanii i Irlandii oraz wymienia północną i środkową Europę. Ocena nie oznacza każdego miejsca w tych krajach. Źródło wiąże go z brzozami na wilgotnych, kwaśnych obrzeżach lasów. Zachowano ten zakres atlasu zamiast przenosić go na Polskę.
[2]Siedlisko i występowanie
Siedlisko, obszar i pora roku
FirstNature opisuje grzyb ektomykoryzowy spotykany pod brzozami, na kwaśnej glebie w wilgotnych lasach. Publikacja Lasów Państwowych (2021), pod ujęciem L. necator, opisuje lasy iglaste i mieszane oraz brzozy i świerki. Nie utożsamiono automatycznie tych zakresów.
[5] [7]Potwierdzony zasięg występowania
Wszystkie obszary potwierdzone w zapisanych danych źródłowych.
| Kraj | Regiony i stanowiska | Owocnikowanie | Źródła |
|---|---|---|---|
| Wielka Brytania | Nie ustalono regionów w zapisanych danych | VIII–XI |
|
| Irlandia | Nie ustalono regionów w zapisanych danych | VIII–XI |
|
| Polska | Puszcza Kampinoska | VII–X |
|
Źródła
- Cooper-Nuytinck-Lebel 2022
- First Nature, Lactarius turpis (Weinm.) Fr. – Ugly Milkcap (także [5])
- archive-lactarius-turpis-profile
- Opracowanie wyników: Vieira i in. 2014 — Expanding Current Knowledge on the Chemical Composition and Antioxidant Activity of the Genus Lactarius — uporządkowane wyniki tego samego badania (także [27])
- KPNG PTMyk, Rekomendacja 5/2025 (także [15])
- retained-d5729e30a1418ac8
- src-eli-protection-2014
- src-eli-trade-2026
- RCIN/IB PAN, KRAM34071; wyciąg metadanych, ograniczony poziom odczytu (także [33])
- A-L, Bewitched fingers, maj 2014 — From my dye pot / Väripadasta nousseet
- Fomina i in. 2005 — Solubilization of toxic metal minerals and metal tolerance of mycorrhizal fungi
- Helmut i Renate Grünert, Grzyby. Leksykon przyrodniczy, polskie wydanie 1996 (copyright 1995), s. 178
- Hintikka i in. 2024 — Toxicity Screening of Fungal Extracts and Metabolites, Xenobiotic Chemicals, and Indoor Dusts with In Vitro and Ex Vivo Bioassay Methods
- Mleczaj oliwkowobrązowy — polskie wykazy prawne, 18.10.2026
- Motiejūnaitė i in. 2024 — Diversity of ethnomycological knowledge and mushroom foraging culture in Lithuania
- Opracowanie wyników: McNabb 1971 — Lactarius turpis, opis autorskiego materiału z Nowej Zelandii w Biota of NZ
- Nordic Council of Ministers 2014 — Mushrooms traded as food, Vol. II section 2
- protection-status
- Dz.U. 2014 poz. 1408 — ochrona gatunkowa grzybów
- Marek Snowarski — Lactarius turpis, Atlas grzybów Polski
- NCBI PubMed — abstrakty prac von Wright i Suortti 1983, Suortti 1984 oraz Grüter i in. 1991
- trade-base-status
- trade-status
- Dz.U. 2026 poz. 258 — tekst jednolity wykazu grzybów dopuszczonych do obrotu
- Odczyt indeksowanego fragmentu pierwotnej pracy Florianowicz 2000 — abstrakt i metadane wydawcy
- NahiaA.Ali 1986, Spore germination and the pre-infection phase in ectomycorrhizal fungi, University of Surrey, PhD
- Ingeborg Dittrich 2019, Olivbrauner Milchling, Verein der Pilzfreunde Stuttgart
- Gabriel, Grodzynska, Nebesnyi, Landin 2023, Czech Mycology75(2): 117–137, DOI 10.33585/cmy.75202
- J.Hubregtse 2019, Fungi in Australia, Part4, Rev2.2, FNCV, drukowane s.259–260
- IndexFungorum201186,461713 iBiotaNZ—indeksowane pola;przegląd 20.10.2026
- w4-dgfm 2023-name