Їстівний
Не вживати з алкоголем
Установіть місцезнаходження, щоб побачити дані для свого регіону.










Говорушка булавонога вирізняється булавоподібною ніжкою, яка є виразно губчастою та сильно потовщеною біля основи. Шапинка діаметром від 3 до 8 см, спочатку опукла, з часом стає пласкою, а зрештою — неглибоко ввігнутою. Вона набуває сіро-коричневого, оливково-коричневого або димчастого забарвлення з темнішим центром. Пластинки густі, східні на ніжку, від білуватих до кремово-жовтих. М'якуш м'який, ватоподібний і водянистий, із м'яким смаком і слабким, приємним запахом.
Розпізнавання, оселище та найважливіші відмінності.
Грибар
Будова плодового тіла
- Тип будови плодового тіла
- Тип будови плодового тіла: Шапинка.
Тип будови плодового тіла: ніжка.
Шапинка
- Рельєф поверхні шапинки
- Рельєф поверхні шапинки: гладенький.
Рельєф поверхні шапинки: зморшкуватий. - Покрив шапинки
- Покрив шапинки: гола.
Покрив шапинки: повстиста. - Колір шапинки
- у сухому стані: Колір шапинки: блідо-вохристий (основний колір).
Колір шапинки: сірий (основний колір).
Колір шапинки: сіро-коричневий (основний колір).
Колір шапинки: оливковою (основний колір).
Колір шапинки: коричневий (основний колір). - Профіль краю шапинки
- Профіль краю шапинки: гострий.
- Діаметр шапинки
- Діаметр шапинки становить 20–100 mm.
- Центр шапинки
- Центр шапинки: з виразним горбком.
- Гігрофанність шапинки
- Гігрофанність шапинки: гігрофанний.
Низ шапинки
- Тип гіменофора
- Тип гіменофора: пластинки.
Пластинки біля ніжки
- Прикріплення гіменофора до ніжки
- Прикріплення гіменофора до ніжки: прирослий до ніжки (пластинки).
Прикріплення гіменофора до ніжки: прирослий до ніжки (пластинки).
- Низхідність гіменофору по ніжці
- Низхідність гіменофору по ніжці: низхідний (пластинки).
Низхідність гіменофору по ніжці: низхідний (пластинки). - Колір гіменофора
- Колір гіменофора: білувате.
Колір гіменофора: кремовий.
Колір гіменофора: жовтуватий.
Колір гіменофора: білий.
Колір гіменофора: кремовий.
у старих плодових тіл: Колір гіменофора: коричнюватий. - Відстань між пластинками
- Відстань між пластинками: близько розташовані.
Відстань між пластинками: досить рідко розташовані. - Товщина пластинок
- Товщина пластинок: товстий.
- Висота пластинок
- Висота пластинок: 2–6 mm.
- Наявність коротких пластинок
- Наявність коротких пластинок: наявний.
Ніжка та основа
- Форма ніжки
- Форма ніжки: циліндричний.
Форма ніжки: булавоподібний. - Основа ніжки
- Основа ніжки: булавоподібна.
Основа ніжки: бульбоподібний.
Основа ніжки: бульбоподібний (часто).
у молодих плодових тіл: Основа ніжки: бульбоподібний (виразно виражена). - Колір ніжки
- Колір ніжки: білувате або кремовий.
Колір ніжки: сірий або сіро-коричневий.
Колір ніжки: палевий або світло-коричневий. - Покрив поверхні ніжки
- Покрив поверхні ніжки: волокниста.
Покрив поверхні ніжки: гола або опушена. - Внутрішня будова ніжки
- у зрілих плодових тіл: Внутрішня будова ніжки: Камериста.
- Консистенція ніжки
- Консистенція ніжки: губчастий.
- Довжина ніжки
- Довжина ніжки: 25–100 mm.
- Діаметр ніжки
- Діаметр ніжки: 5–20 mm.
Кільце
- Наявність кільця
- Наявність кільця: без кільця.
Бульба
- Ширина бульби біля основи ніжки
- Ширина бульби біля основи ніжки: до 40 mm.
- Вологість поверхні ніжки
- Вологість поверхні ніжки: сухий.
М'якуш
- Колір м’якуша
- Колір м’якуша: білий.
у сухому стані: Колір м’якуша: білувате.
у мокрому стані: Колір м’якуша: коричнювато-сірий. - Щільність м’якуша
- Щільність м’якуша: м’який.
- Смак м’якуша
- Смак м’якуша: слабкий.
- Колір м’якуша після пошкодження
- Колір м’якуша після пошкодження: без зміни кольору.
- Запах м’якуша
- Запах м’якуша: солодкуватий.
Запах м’якуша: фруктовий.
Запах м’якуша: хімічний.
Запах м’якуша: невиразний.
Де і коли росте
- Оселище
- Оселище: хвойний ліс, листяний ліс або узлісся.
Оселище: хвойний ліс або листяний ліс. - Субстрат
- Субстрат: підстилка.
Субстрат: ґрунт або підстилка. - Характер росту плодових тіл
- Характер росту плодових тіл: групами або колами.
Характер росту плодових тіл: поодинці, розсіяні групи або групами. - Частота трапляння
- Частота трапляння: звичайний.
- Період плодоношення
- Плодові тіла з’являються з серпня до листопада.
- Територія поширення
- Територія поширення: підтверджено.
Їстівність і кулінарія
- Взаємодія з іншими речовинами
- Взаємодія з іншими речовинами: етиловий спирт (одна зазначена речовина, плодове тіло, таксон у джерелі: Ampulloclitocybe clavipes, непрямі докази, джерело радить уникати поєднання).
- Їстівність
- Їстівний
- Алкоголь
- Не вживати з алкоголем
Право
- Охорона
- У Польщі вид не підлягає видовій охороні.
- Торгівля
- У Польщі вид не дозволено для торгівлі чи виробництва грибної продукції.
З чим можна сплутати
Clitocybe nebularis
Основні відмінності
Молоді плодові тіла іноді плутають із говорушкою димчастою (Clitocybe nebularis). Clitocybe nebularis вирізняється твердішим, пружним м'якушем, кислуватим запахом і пластинками, які при терті легко відділяються від м'якуша шапинки. У Ampulloclitocybe clavipes діагностичними ознаками є м'яка губчаста основа ніжки булавоподібної форми та м'який м'якуш; однак у старіших плодових тіл потовщення ніжки може бути менш помітним.
FAQ
Чи є говорушка булавонога їстівним грибом?
Її вважають неїстівною або умовно-їстівною, оскільки в поєднанні з алкоголем вона спричиняє небезпечне отруєння. Через ризик ускладнень для здоров'я не рекомендується збирати її для кулінарних цілей.
Чому не можна поєднувати цей гриб з алкоголем?
Гриб містить сполуки, які блокують фермент, що розщеплює алкоголь, що призводить до накопичення оцтового альдегіду. Це спричиняє колапс, різкий стрибок пульсу, задишку та сильну блювоту.
Як довго після вживання гриба слід уникати алкоголю?
Алкоголь не можна вживати щонайменше від 3 до 5 днів після їди, а також перед нею. Токсини довго зберігаються в організмі, викликаючи неприємні симптоми навіть після вживання невеликої дози спиртного.
За чим найлегше розпізнати говорушку булавоногу?
Найбільш характерною є її булавоподібна ніжка з м'якою, бульбоподібно здутою основою з губчастим м'якушем. Її також вирізняють східні світлі пластинки та сіро-коричнева ввігнута шапинка.
З якими грибами можна сплутати цей вид?
Його можна сплутати з говорушкою димчастою або говорушкою жолобчастою. Інші подібні види говорушок, однак, не мають такої виразно здутої, м'якої основи ніжки з чіткою повстяною структурою внизу.
У яких лісах і на якому субстраті найчастіше росте?
Росте переважно в соснових борах та ялинових лісах, рідше в мішаних. Обирає кислі, піщані ґрунти, рясно вкриті мохом і товстим шаром гнилої хвої сосни або ялини.
На які місяці припадає пік плодоношення?
Найбільший висип плодових тіл припадає на період від вересня до кінця жовтня. Перші екземпляри можна знайти вже в серпні, а за м'якої осені поодинокі екземпляри трапляються також у листопаді.
Які симптоми викликає отруєння після вживання алкоголю?
Воно проявляється почервонінням обличчя, припливами жару, прискореним серцебиттям і падінням тиску. Також з'являються сильний головний біль, запаморочення, нудота та виснажлива блювота.
Чи нейтралізує термічна обробка токсини, які в ньому містяться?
Ні, варіння, смаження чи сушіння не руйнують речовини, що вступають у реакцію з алкоголем. Навіть після ретельного ошпарювання чи багаторазового відварювання гриб зберігає свої токсичні властивості.
Звідки походить латинська назва Ampulloclitocybe?
Родова назва походить від латинського слова ampulla, що означає пляшку або колбу. Вона безпосередньо вказує на пузату, булавоподібну ніжку, яка за формою нагадує маленьку пляшечку.
Любитель
Назви та історія
- Obowiązująca nazwa krajowa
- Białolejkówka buławotrzonowa
- Obowiązująca nazwa taksonomiczna
- Ampulloclitocybe clavipes
- Dawne nazwy krajowe
- Lejkówka buławotrzonowa
Спостереження вдома
Споровий відбиток
- Необхідні матеріали
- свіжа, зріла шапинка, аркуш паперу, склянка або чашка, вода
- Час
- 2–24 h
- Виконання
- Покладіть шапинку нижньою стороною на папір.
- Додайте краплю води зверху та накрийте.
- Через 2–24 годин підніміть шапинку й огляньте осад.
Що шукати
- Колір спорового відбитка
- Колір спорового відбитка: білий.
Під мікроскопом
- Необхідні матеріали
- світловий мікроскоп, предметне й покривне скельця, голка, вода, спори зі спорового відбитка
- Виконання
- Перенесіть голкою трохи спорового відбитка на скельце.
- Додайте краплю води, накрийте покривним скельцем і розгляньте спори.
Що шукати
- Форма спори
- Форма спори: еліпсоїдний. Форма спори: кулястий (майже). Форма спори: еліпсоїдний. Форма спори: яйцеподібний. Форма спори: видовжено-еліпсоїдний.
- Поверхня спори
- Поверхня спори: гладенький. Поверхня спори: гладенький.
- Розміри спори
- Довжина 5–10 µm, ширина 3–5 µm.
Розміри порівнюйте після калібрування шкали мікроскопа.
Некулінарне застосування
У кулінарії цей гриб сьогодні не має жодного застосування через ризик отруєння та м'який, водянистий м'якуш із незначною смаковою цінністю. Раніше його зрідка відварювали або маринували необізнані збирачі. Зараз він є насамперед цінним об'єктом токсикологічних і біохімічних досліджень механізмів пригнічення альдегіддегідрогенази. У природі він виконує функцію сапротрофа, розкладаючи хвойну підстилку та збагачуючи лісовий ґрунт цінними поживними речовинами.
Історія та культура
Вид описав у 1801 році Крістіан Гендрік Персон під назвою Agaricus clavipes. Протягом двох століть гриб класифікували в роді говорушка (Clitocybe), аж поки у 2002 році мікологи не перенесли його до окремого роду Ampulloclitocybe, посилаючись на пляшкоподібну ніжку. У грибній культурі він запам'ятався як медична загадка: десятиліттями його вважали безпечним, доки у XX столітті його не пов'язали з отруєннями після вживання алкоголю, що назавжди змінило підхід до його збирання.
Їстівність і безпека
Цей вид вважається умовно-їстівним, проте в поєднанні з алкоголем проявляє сильну токсичність. Він містить сполуки, які блокують розщеплення алкоголю в організмі, викликаючи дисульфірамову реакцію. Вживання алкоголю перед їдою, під час неї або впродовж кількох днів після призводить до сильного почервоніння обличчя, прискореного серцебиття, блювоти та різкого падіння тиску. Через цей ризик сучасні мікологи вважають цей гриб неїстівним і категорично не радять його збирати.
Оселище та зростання
Говорушка булавонога росте в хвойних та мішаних лісах, найчастіше в соснових і ялинових борах, рідше під березами чи дубами. Віддає перевагу піщаним, бідним і виразно кислим ґрунтам. Плодові тіла виростають поодиноко або групами серед моху й товстого шару опалої хвої, у вологих куточках лісу. Сезон плодоношення розпочинається наприкінці літа, у серпні, і триває протягом усієї осені аж до листопада, припиняючись лише з першими сильнішими заморозками.
Дослідник
Їстівність і кулінарія
Ustalenia źródłowe: jadalność, spożycie i wykorzystanie
- Їстівність
- Їстівний — źródło oznaczenia
ČMS — Ampulloclitocybe clavipes · Kuchyňské využití: reported edible; recommendation against consumption; warning about simultaneous alcohol
- Алкоголь
- Не вживати з алкоголем
ČMS — Ampulloclitocybe clavipes · Kuchyňské využití: reported edible; recommendation against consumption; warning about simultaneous alcohol
Наукові назви та таксономія
- Чинна наукова назва
Ampulloclitocybe clavipes
Ampulloclitocybe clavipes (Pers.) Redhead, Lutzoni, Moncalvo & Vilgalys został pierwotnie opisany w 1801 r. przez Christiaana Hendrika Persoona jako Agaricus clavipes, a w 1871 r. Paul Kummer przeniósł go do rodzaju lejkówka jako Clitocybe clavipes. Nowy rodzaj Ampulloclitocybe utworzyli w 2002 r. Scott Alan Redhead, François Lutzoni, Jean-Marc Moncalvo i Rytas Vilgalys, wyznaczając Agaricus clavipes na gatunek typowy. Wcześniejsza kombinacja i epitet gatunkowy odnosiły się bezpośrednio do tego samego taksonu.
[24] [11] [8] [14] [21] [17] [20]Межі таксона та обмеження визначення
W analizie filogenetycznej Alfreda Vizziniego i współpracowników z 2024 r. rodzaj Ampulloclitocybe zaliczono do rodziny wodolubkowatych (Cuphophyllaceae), obok rodzajów Cantharocybe, Cuphophyllus, Hygrophorocybe oraz Spodocybe. Rodzinę tę opisano formalnie jako Cuphophyllaceae (Z.M. He & Zhu L. Yang) Vizzini, Consiglio & P. Alvarado, stat. nov. & comb. nov. (MB851145), podnosząc do rangi rodziny podrodzinę Cuphophylloideae z 2021 r. W starszych ujęciach oraz w części baz, takich jak Index Fungorum, takson bywa nadal klasyfikowany w rodzinie wodnichowatych (Hygrophoraceae) lub w tradycyjnie szeroko ujmowanych gąskowatych (Tricholomataceae).
[24] [11] [8] [14] [21] [17] [20]- Zakres ujęcia taksonomicznego
Źródłowy zakres Ampulloclitocybe clavipes (Pers.) Redhead, Lutzoni, Moncalvo & Vilgalys. Historyczna kombinacja Clitocybe clavipes zachowana w źródłach. Nie utożsamiono automatycznie odrębnego materiału oznaczonego Clitocybe squamulosoides; synonimia baz nie zastępuje weryfikacji granic materiału. Rodzinę przyjęto według Vizzini i in. 2024, zachowując Hygrophoraceae w oryginalnym wyniku GBIF oraz starsze przypisania w archiwum.
[4] [21]
Підстава віднесення до родини й подальше вживання назв
Vizzini i in. (2024): Pełny artykuł podnosi Cuphophylloideae do rangi rodziny Cuphophyllaceae, MycoBank MB 851145. Wśród jej rodzajów wymieniono Ampulloclitocybe. Zakres rodziny obejmuje także Cantharocybe, Cuphophyllus, Hygrophorocybe i Spodocybe.
Merino i in. (2019): W opisie Infundibulicybe meridionalis autorzy porównują ten gatunek z A. clavipes, używając C. squamulosoides jako synonimu. Okaz JA-CUSSTA 9275 należy do I. meridionalis; nie jest materiałem C. squamulosoides poddanym w tej pracy odrębnej analizie. Użycie nazwy w porównaniu pozostaje czym innym niż rozstrzygnięcie kwestii molekularnej wskazanej przez Lodge i współautorów.
[24] [18] [16]Екологія та поширення
- Частота трапляння
- Польща: Частота трапляння: звичайний. [21]
Лабораторна діагностика
Dane ustrukturyzowane
Базидії
Гіменіальні цистиди
- Наявність цистид у гіменії
- Наявність цистид у гіменії: відсутній. [8]
Шкірка шапинки
Спори
Матеріал і методи досліджень
Metody i zapisy źródłowe — Materiał opisany przez Kuo; wzmianki Herb. Kuo 09130405 i 09220406 nie przypisują poszczególnych wyników konkretnemu okazowi.
Liczba sterygm jednej podstawki; Długość podstawki; Kształt podstawki; Szerokość podstawki; Szerokość elementów skórki; Klasa ściany strzępki skórki; Organizacja skórki kapelusza; Długość zarodnika; Kształt zarodnika; Powierzchnia zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Spores 6–10 x 3–3.5 µm; ellipsoid to egg-shaped or elongated-ellipsoid, occasionally with a narrowed end; smooth; hyaline in KOH; inamyloid. Basidia 27–36 x 6–7 µm; subclavate; 4-sterigmate. Pseudo cystidia scattered as “marginal cells” in some specimens; 22–26 x 10–15 µm; clavate to sphaeropedunculate; smooth; hyaline in KOH. Pileipellis a cutis of elements 5–12 µm wide, smooth, thin-walled, hyaline in KOH; clamp connections present.” [14]
Metody i zapisy źródłowe — Materiał opisu atlasowego ČMS; tożsamość materiału niepodana.
Obecność cystyd w hymenium; Długość zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Výtrusy jsou oválné, 6–9 x 4–5 µm. Cystidy na lupenech chybí.” [8]
Metody i zapisy źródłowe — Zarodniki opisane w atlasie Snowarskiego; tożsamość materiału niepodana.
Barwa zarodnika w mikroskopie; Długość zarodnika; Kształt zarodnika; Powierzchnia zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Zarodniki elipsoidalne (prawie kuliste), gładkie, bezbarwne, 5-6(7) x 3-4(5) µm.” [21]
Матеріали у філогенетичному аналізі 2024 року
Tabela 3: Analiza czterech markerów ITS, LSU, RPB2 i TEF1 obejmuje materiały A. clavipes oznaczone KUN-HKAS: 54426, TENN: DJL06TN40 oraz WTU: PBM 2474 / AFTOL-ID 542. Odpowiadające im numery GenBank są podane w tabeli źródłowej. Wiersze te nie są wyróżnione jako sekwencje wygenerowane w tej pracy. Tabela nie podaje krajów zbioru tych materiałów.
[24]Описи м’якоті в атласах
Lyon 1 i Nahuby: Karta Uniwersytetu Lyon 1 określa miąższ jako biały, miękki i higrofaniczny. Odrębny opis Nahuby wskazuje miąższ wodnisty i miękki, białawy w stanie suchym oraz brązowawoszary w stanie wilgotnym. To opisy atlasowe tkanki; Lyon nie podaje osobnych gatunkowych barw mokrego i suchego miąższu. Atlas Nahuby oznacza gatunek jako niejadalny, co zachowano jako ocenę tego źródła.
[17] [19]Перевірка поширення — обсяг і обмеження
Materiał: Źródłowo oznaczona fotografia; jawna lokalizacja Kamionna, Beskid Wyspowy, woj. małopolskie. Oznaczenia nie potwierdzano niezależnie.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 27.10.2026.
[3]Обсяг опрацювання
Перед завершенням запис потрібно доповнити або перевірити.
- Зафіксовані відомості з джерел очікують на розгляд.
- Нові джерела потребують перевірки відомостей, виявлених під час огляду.
Відомості, що потребують уточнення: 11
Правова основа та межі оцінки
Правила для місцезнаходження: Польща
Найважливіші речовини та їхня дія
Z owocników wyizolowano pięć pochodnych kwasów tłuszczowych wykazujących właściwości inhibitorów dehydrogenazy aldehydowej (ALDH) w testach in vitro (Kawagishi i in., 2002). Trzy z nich stanowiły dotąd nieznane związki naturalne. Ich obecność wyjaśnia mechanizm biochemiczny zatruć po spożyciu grzyba z alkoholem, polegający na gwałtownym nagromadzeniu aldehydu octowego w organizmie.
[21] [13] [6] [7] [22] [23]Z hodowli grzybni wyizolowano meroterpenoidowe związki nazwane klawilaktonami A, B i C (Arnone i in., 1994). W testach laboratoryjnych metabolity te wykazały aktywność przeciwgrzybiczą i przeciwbakteryjną, a także właściwości hamujące kiełkowanie i wzrost siewek rzeżuchy (Lepidium sativum).
[21] [13] [6] [7] [22] [23]Badania nad klawilaktonami A, B i D oraz ich półsyntetycznymi pochodnymi wykazały zdolność do hamowania kinaz tyrozynowych (Cassinelli i in., 2000). Dla klawilaktonu D wyznaczono wartości IC₅₀ równe 2,8 µM wobec kinazy onkogennej Ret/ptc1, 5,5 µM wobec receptora naskórkowego czynnika wzrostu (EGFR), 81,3 µM wobec kinazy v-Abl oraz 128 µM wobec kompleksu kinazy p34cdc2.
[21] [13] [6] [7] [22] [23]Z 0,6 kg wysuszonych owocników pochodzących z chińskiego zbioru w Hotan wyekstrahowano octanem etylu 45 g surowego ekstraktu, z którego po chromatografii na żelu krzemionkowym (200–300 mesh) w układach gradientowych eter naftowy/EtOAc (30:1, 10:1, 5:1, 1:1) i CH₂Cl₂/MeOH (20:1, 10:1, 5:1, 1:1) wyodrębniono osiem frakcji. Z frakcji tych wyizolowano dwa nowe meroterpenoidy – klawipole A i B – oraz trzy klawilaktony: G, H i I (Sun i in., 2019).
[21] [13] [6] [7] [22] [23]Rozdział frakcji F3 prowadzono metodą HPLC w układzie CH₃CN/H₂O przy stosunku 60:49 (v/v). Frakcje F4–5 rozdzielono na złożu RP-C18 gradientem MeOH/H₂O (od 30:70 do 100:0) na pięć podfrakcji (a–e), z których podfrakcję d oczyszczano za pomocą HPLC w układzie CH₃CN/H₂O 45:55.
[21] [13] [6] [7] [22] [23]Z ekstraktu wyizolowano następujące ilości poszczególnych metabolitów o podanych czasach retencji:
- clavipol A (związek 1): 3 mg, czas retencji 15,5 min,
- clavipol B (związek 2): 2 mg, czas retencji 17,1 min,
- clavilactone G (związek 3): 2 mg, czas retencji 12,4 min,
- clavilactone H (związek 4): 2 mg, czas retencji 20 min,
- clavilactone I (związek 5): 3 mg, czas retencji 22,1 min.
Struktury cząsteczek ustalono na podstawie spektroskopii NMR (¹H 600 MHz, ¹³C 150 MHz w obecności TMS), HRESIMS, spektrometrii UV, FTIR oraz widm dichroizmu kołowego (CD). Klawipole zawierają dwunastoczłonowy makrocykliczny pierścień eterowy, natomiast klawilaktony charakteryzują się dziesięcioczłonowym szkieletem węglowym sprzężonym z ugrupowaniem hydrochinonowym i laktonowym. Konfigurację absolutną potwierdzono obliczeniami kwantowomechanicznymi widm ECD przy użyciu poziomów teorii MMFF94s, HF/6-31G(d), B3LYP/6-311+g(d, p) oraz APFD/6-311+g(2d, p) w metanolu.
[21] [13] [6] [7] [22] [23]Dane masowe i wyznaczone konfiguracje stereochemiczne związków:
- clavipol A (1): wzór sumaryczny C₁₆H₂₀O₃, jon [M−H]⁻ o m/z zmierzonym 259,1329 (obliczonym 259,1340), konfiguracja 10S wyznaczona na podstawie widma ECD,
- clavipol B (2): wzór sumaryczny C₁₇H₂₂O₃, jon [M−H]⁻ o m/z zmierzonym 273,1487 (obliczonym 273,1496), konfiguracja zgodna ze związkiem 1 na podstawie porównania ECD,
- clavilactone G (3): wzór sumaryczny C₁₆H₁₆O₆, jon [M−H]⁻ o m/z zmierzonym 303,0885 (obliczonym 303,0874), konfiguracja 6R, 7R, 8R, 9S,
- clavilactone H (4): wzór sumaryczny C₁₇H₁₈O₄, jon [M−H]⁻ o m/z zmierzonym 285,1132 (obliczonym 285,1132), konfiguracja 6S,
- clavilactone I (5): wzór sumaryczny C₁₇H₁₈O₅, jon [M−H]⁻ o m/z zmierzonym 301,1070 (obliczonym 301,1081), konfiguracja przypisana przez porównanie z klawilaktonem A.
Przypisanie sygnałów NMR dla związków 1 (clavipol A) i 2 (clavipol B) w CDCl₃:
- C-1: δC 151,6 (1); δC 151,6 (2),
- C-2: δH 6,56 dd (J = 3; 8,4 Hz), δC 115,3 (1); δH 6,64 dd (J = 3; 8,4 Hz), δC 114,7 (2),
- C-3: δH 6,60 d (J = 8,4 Hz), δC 115,8 (1); δH 6,69 d (J = 8,4 Hz), δC 111,3 (2),
- C-4: δC 147,1 (1); δC 151,4 (2),
- C-5: δC 127,4 (1); δC 129,9 (2),
- C-6: δH 3,04 dd (J = 8,4; 16,8 Hz; proton b) i 3,34 dd (J = 7,2; 16,8 Hz; proton a), δC 25,7 (1); δH 3,03 dd (J = 8,4; 16,8 Hz; proton b) i 3,39 dd (J = 7,2; 16,8 Hz; proton a), δC 25,9 (2),
- C-7: δH 5,74 t (J = 7,2 Hz), δC 126,6 (1); δH 5,73 t (J = 7,2 Hz), δC 127,2 (2),
- C-8: δC 135,7 (1); δC 135,3 (2),
- C-9: δH 2,36 t (J = 12 Hz; proton b) i 2,71 dd (J = 4,2; 12 Hz; proton a), δC 48,6 (1); δH 2,35 t (J = 12 Hz; proton b) i 2,71 dd (J = 4,2; 11,4 Hz; proton a), δC 48,7 (2),
- C-10: δH 4,68 m, δC 66,0 (1); δH 4,68 m, δC 66,0 (2),
- C-11: δH 5,56 d (J = 10,2 Hz), δC 135,4 (1); δH 5,57 d (J = 10,2 Hz), δC 135,3 (2),
- C-12: δC 136,5 (1); δC 136,6 (2),
- C-13: δH 4,46 d (J = 12,6 Hz; proton b) i 4,64 d (J = 12,6 Hz; proton a), δC 76,2 (1); δH 4,47 d (J = 12,6 Hz; proton b) i 4,66 d (J = 12,6 Hz; proton a), δC 76,2 (2),
- C-14: δH 7,23 d (J = 3 Hz), δC 117,8 (1); δH 7,30 d (J = 3 Hz), δC 118,0 (2),
- C-15: δH 1,56 s, δC 13,4 (1); δH 1,56 s, δC 13,4 (2),
- C-16: δH 1,24 s, δC 16,1 (1); δH 1,23 s, δC 16,1 (2),
- Grupa metoksylowa OCH₃: brak w związku 1; δH 3,78 s, δC 56,1 w związku 2.
Przypisanie sygnałów NMR dla klawilaktonów G (3, w CD₃OD), H (4, w CDCl₃) i I (5, w CDCl₃):
- C-1: δC 151,0 (3); δC 149,1 (4); δC 148,9 (5),
- C-2: δH 6,77 d (J = 8,4 Hz), δC 118,9 (3); δH 6,79 d (J = 8,4 Hz), δC 117,2 (4); δH 6,83 d (J = 9 Hz), δC 117,5 (5),
- C-3: δH 6,66 d (J = 8,4 Hz), δC 115,7 (3); δH 6,75 d (J = 8,4 Hz), δC 111,1 (4); δH 6,75 d (J = 9 Hz), δC 110,8 (5),
- C-4: δC 151,0 (3); δC 153,1 (4); δC 153,1 (5),
- C-5: δC 120,8 (3); δC 120,5 (4); δC 122,4 (5),
- C-6: δH 6,30 s, δC 77,1 (3); δH 6,84 s, δC 76,1 (4); δH 6,37 s, δC 74,6 (5),
- C-7: δH 4,02 s, δC 64,7 (3); δH 6,80 s, δC 149,7 (4); δH 4,01 s, δC 63,8 (5),
- C-8: δC 62,8 (3); δC 129,2 (4); δC 61,8 (5),
- C-9: δH 3,47 dd (J = 3; 12 Hz), m, δC 71,3 (3); δH 1,87 m (b) i 2,74 m (a), δC 25,6 (4); δH 1,27 m (b) i 2,73 m (a), δC 25,3 (5),
- C-10: δH 2,27 m (b) i 2,85 m (a), δC 33,4 (3); δH 1,97 m (b) i 2,23 m (a), δC 24,9 (4); δH 2,18 m (b) i 2,48 m (a), δC 22,7 (5),
- C-11: δH 5,27 t (J = 7,8 Hz), δC 119,8 (3); δH 5,12 t (J = 7,8 Hz), δC 121,4 (4); δH 5,27 t (J = 8,4 Hz), δC 122,4 (5),
- C-12: δC 141,7 (3); δC 140,1 (4); δC 137,8 (5),
- C-13: δH 3,02 d (J = 15,6 Hz; b) i 3,69 d (J = 15,6 Hz; a), δC 28,5 (3); δH 2,58 d (J = 15 Hz; b) i 3,32 d (J = 15 Hz; a), δC 27,0 (4); δH 3,09 d (J = 15,6 Hz; b) i 3,693 d (J = 15,6 Hz; a), δC 27,9 (5),
- C-14: δC 128,1 (3); δC 128,0 (4); δC 128,4 (5),
- C-15: δH 1,56 s, δC 22,1 (3); δH 1,59 s, δC 22,1 (4); δH 1,56 s, δC 21,6 (5),
- C-16: δC 172,8 (3); δC 175,2 (4); δC 172,8 (5),
- Grupa metoksylowa OCH₃: brak w związku 3; δH 3,83 s, δC 57,1 w związku 4; δH 3,80 s, δC 56,8 w związku 5.
Właściwości fizykochemiczne wyizolowanych metabolitów obejmują skręcalność właściwą [α]²⁵D wyznaczoną w metanolu, maksima absorpcji UV w metanolu (wartości λmax w nm oraz log ε) oraz pasma absorpcji w podczerwieni FTIR mierzone w pastylkach KBr (cm⁻¹). W opisie metod związek 5 scharakteryzowano jako żółty proszek, natomiast w tekście artykułu jako żółtą substancję amorficzną.
[21] [13] [6] [7] [22] [23]Parametry fizykochemiczne wyizolowanych związków:
- Związek 1 (clavipol A): bezbarwny proszek; [α]²⁵D = +18,6 (c = 0,11, MeOH); UV λmax (log ε): 204 (3,54), 291 (3,2) nm; IR (KBr): 3417, 2917, 2851, 1596, 1385, 1118, 768, 544 cm⁻¹;
- Związek 2 (clavipol B): bezbarwny proszek; [α]²⁵D = +18,0 (c = 0,10, MeOH); UV λmax (log ε): 203 (3,3), 290 (3,1) nm; IR (KBr): 3418, 2914, 2849, 1593, 1383, 1115, 763, 546 cm⁻¹;
- Związek 3 (clavilactone G): żółty proszek; [α]²⁵D = +50,8 (c = 0,10, MeOH); UV λmax (log ε): 235 (3,91), 310 (3,52) nm; IR (KBr): 3440, 2944, 1776, 1487, 1419, 1233, 1210, 802 cm⁻¹;
- Związek 4 (clavilactone H): żółty proszek; [α]²⁵D = -21,8 (c = 0,06, MeOH); UV λmax (log ε): 209 (3,91), 281 (3,52) nm; IR (KBr): 3370, 2925, 2853, 1743, 1599, 1453, 1267, 1076, 807 cm⁻¹;
- Związek 5 (clavilactone I): żółty proszek; [α]²⁵D = +90,5 (c = 0,12, MeOH); UV λmax (log ε): 236 (3,7), 310 (3,56) nm; IR (KBr): 3435, 2930, 1749, 1487, 1260, 1152, 1021, 800 cm⁻¹.
Aktywność cytotoksyczną wyizolowanych związków zbadano testem MTT wobec ludzkich linii nowotworowych HeLa (rak szyjki macicy), SGC7901 (rak żołądka) oraz SHG44 (glejak) w podłożu DMEM na płytkach 96-dołkowych przy gęstości 6×10⁴ komórek/ml. Związki rozpuszczano w DMSO i inkubowano przez 48 godzin w 37 °C w atmosferze 5% CO₂, wykonując pomiary w trzech powtórzeniach dla każdego stężenia. Następnie dodawano 10 µl roztworu MTT na 4 godziny, kryształy formazanu rozpuszczano w DMSO, a absorbancję mierzono przy 570 nm. Substancją referencyjną była cisplatyna.
[21] [13] [6] [7] [22] [23]Wartości IC₅₀ (średnia ± odchylenie standardowe w µM) w teście cytotoksyczności MTT:
- Clavipol A (1): HeLa 63,2 ± 0,43; SGC7901 44,1 ± 0,5; SHG44 >100;
- Clavipol B (2): HeLa 38,6 ± 1,3; SGC7901 51,2 ± 0,7; SHG44 >100;
- Clavilactone G (3): HeLa >100; SGC7901 62,2 ± 0,4; SHG44 >100;
- Clavilactone H (4): HeLa 23,5 ± 0,4; SGC7901 14,5 ± 1,2; SHG44 53,9 ± 2,4;
- Clavilactone I (5): HeLa >100; SGC7901 84,2 ± 3,1; SHG44 >100;
- Kontrola (cisplatyna): HeLa 2,7 ± 0,04; SGC7901 1,1 ± 0,05; SHG44 1,8 ± 0,03.
Spośród zbadanych metabolitów najsilniejszą aktywnością cytotoksyczną odznaczał się klawilakton H (związek 4), uzyskując w teście in vitro IC₅₀ równe 14,5 ± 1,2 µM wobec komórek raka żołądka SGC7901 oraz 23,5 ± 0,4 µM wobec linii HeLa. Wartości oznaczone jako >100 µM określają górną granicę zakresu pomiarowego testu.
[21] [13] [6] [7] [22] [23]W publikacji Sun i in. (2019) występują następujące rozbieżności w danych liczbowych i opisowych:
- Dla związku 1 podano wzór sumaryczny C₁₆H₂₀O₃ i 16 pozycji w tabeli, natomiast w tekście artykułu wspomniano o 20 sygnałach węglowych, choć łączna liczba opisanych typów atomów węgla wynosi 16;
- Dla protonu H-6 związku 1 tekst artykułu podaje stałą sprzężenia J = 7,2 Hz przy δ 3,04 ppm oraz J = 8,4 Hz przy δ 3,34 ppm, podczas gdy w tabeli 1 wartości te przypisano odwrotnie (odpowiednio 8,4 Hz i 7,2 Hz); sprzężenie geminalne 16,8 Hz jest zgodne w obu miejscach;
- Dla grupy metoksylowej związku 2 tekst podaje przesunięcie δH 3,83 ppm, a tabela 1 wartość 3,78 ppm;
- Dla grupy metoksylowej związku 4 tekst podaje δC 53,1 ppm, a tabela 2 wartość 57,1 ppm;
- Dla związku 5 tekst podaje sygnały metoksylowe δH 3,83 ppm i δC 57,1 ppm, natomiast tabela 2 podaje δH 3,80 ppm i δC 56,8 ppm;
- Dla związku 4 w tekście podano jon ujemny [M−H]⁻ o m/z 285,1132, natomiast w rozdziale metodologicznym wskazano tryb (+)HRESIMS;
- Pasmo drgań grupy karbonylowej w widmie IR związku 4 wynosi 1714 cm⁻¹ według tekstu artykułu oraz 1743 cm⁻¹ według rozdziału metodycznego;
- Pasmo drgań grupy hydroksylowej w widmie IR związku 5 podano jako 3436 cm⁻¹ w tekście oraz 3435 cm⁻¹ w rozdziale metodologicznym;
- W tabeli 2 przy pozycji 13 związku 5 wydrukowano wartość δH 3,693 ppm;
- W metodyce rozdziału chromatograficznego skład eluentu CH₃CN/H₂O wydrukowano w proporcji 60:49 (v/v).
W 2026 r. zespół pod kierunkiem Suna opisał kolejne meroterpenoidy o układzie pierścieni 6/10/5/3: nowe klawilaktony R i S oraz znany wcześniej klawilakton E, których struktury ustalono za pomocą HR-ESI-MS, jedno- i dwuwymiarowego NMR oraz ECD. W testach in vitro klawilakton S wykazał wartości IC₅₀ równe 19,2 µM wobec linii HGC-27 oraz 24,8 µM wobec linii A549. Klawilakton R określono jako słabo aktywny, a dla klawilaktonu E odnotowano IC₅₀ >50 µM wobec obu linii komórkowych.
[21] [13] [6] [7] [22] [23]Екологічні дослідження
Фенологія в регіональних оглядах — Середній Захід США
Midwest: Kuo i Methven w Mushrooms of the Midwest (2014, s. 101) opisują owocnikowanie pod koniec lata i jesienią. Jest to zakres regionalnego opracowania Midwest, a nie odrębna ocena dla całych Stanów Zjednoczonych.
[15]Фенологія в регіональних оглядах — Словаччина
Słowacja: Atlas Nahuby podaje kalendarz sierpień–listopad. W opisie słownym wskazuje zarazem okres od końca września do pierwszych większych mrozów; ta fraza nie wyznacza osobnego końcowego miesiąca.
[19]Оселище та зростання
Sposób odżywiania nie został jednoznacznie ustalony – w literaturze takson bywa klasyfikowany jako saprotrof rozkładający ściółkę leśną lub jako potencjalny grzyb mikoryzowy związany z drzewami iglastymi. Gatunek udaje się również utrzymywać w sztucznej hodowli laboratoryjnej.
[21] [8] [14] [17] [12] [24]Ampulloclitocybe clavipes występuje w strefie umiarkowanej Europy, Azji, Ameryki Północnej oraz w Australii. W Europie Środkowej, w tym w Polsce i Czechach, uchodzi za grzyb częsty lub dość pospolity. W Ameryce Północnej bywa rzadszy lub nieobecny w niższych partiach Gór Skalistych oraz w południowo-zachodnich stanach USA.
[21] [8] [14] [17] [12] [22]Potwierdzony zasięg występowania
Wszystkie obszary potwierdzone w zapisanych danych źródłowych.
| Kraj | Regiony i stanowiska | Owocnikowanie | Джерела |
|---|---|---|---|
| Китай | Nie ustalono regionów w zapisanych danych | Nie ustalono |
|
| Чехія | Nie ustalono regionów w zapisanych danych | Nie ustalono |
|
| Польща | Малопольське воєводство | VIII–XI |
|
| Словаччина | Nie ustalono regionów w zapisanych danych | VIII–XI |
|
| Сполучені Штати | Nie ustalono regionów w zapisanych danych | Nie ustalono |
|
Джерела
- Commons ImageInfo — źródłowe metadane fotografii
- Dokładne dopasowanie Ampulloclitocybe clavipes
- nr46.legal.verification.20261027
- Arnone A., Cardillo R., Meille S.V., Nasini G., Tolazzi M. 1994. Secondary mould metabolites. Part 47. Isolation and structure elucidation of clavilactones A–C, new metabolites from the fungus Clitocybe clavipes. Journal of the Chemical Society, Perkin Transactions 1:2165–2168. DOI 10.1039/P19940002165
- Cassinelli G., Lanzi C., Pensa T. i in. 2000. Clavilactones, a novel class of tyrosine kinase inhibitors of fungal origin. Biochemical Pharmacology 59(12): 1539–1547. DOI 10.1016/S0006-2952(00)00278-1
- Karel Tejkal, Česká mykologická společnost: Ampulloclitocybe clavipes / strmělka kyjonohá
- Rozporządzenie Ministra Środowiska 9.10.2014; Dz.U. 2014 poz. 1408
- Tekst jednolity rozporządzenia Ministra Zdrowia; Dz.U. 2026 poz. 258
- Index Fungorum, Record 374059: Ampulloclitocybe clavipes
- Izabela Kałucka 2009. Macrofungi in the secondary succession on the abandoned farmland near the Białowieża old-growth forest. Monographiae Botanicae 99:1–156. DOI 10.5586/mb.2009.001
- Kawagishi H., Miyazawa T., Kume H., Arimoto Y., Inakuma T. 2002. Aldehyde dehydrogenase inhibitors from the mushroom Clitocybe clavipes. Journal of Natural Products 65(11): 1712–1714. DOI 10.1021/np020200j
- Michael Kuo, April 2021 species account
- Kuo, Michael, and Andrew S. Methven. 2014. Mushrooms of the Midwest. University of Illinois Press. Ampulloclitocybe clavipes, p. 101, Ecology.
- Lodge i in. (2014). Molecular phylogeny, morphology, pigment chemistry and ecology in Hygrophoraceae. DOI 10.1007/s13225-013-0259-0.
- Université Claude Bernard Lyon 1, Base de données de champignons: Ampulloclitocybe clavipes
- Merino, Sánchez i Bouziane (2019). Estudio de la micobiota del suroeste de España I. Micobotánica-Jaén XIV(4).
- Nahuby.sk, Atlas húb, Ampulloclitocybe clavipes (Pers.) Redhead, Lutzoni, Moncalvo & Vilgalys, entry ID660.
- Redhead, Lutzoni, Moncalvo & Vilgalys 2002. Phylogeny of agarics: Partial systematics solutions for core omphalinoid genera in the Agaricales (Euagarics). Mycotaxon 83:19–57
- Marek Snowarski atlas species page
- Sun Z., Xu X., Liang H., Xia X., Ma G., Shi L. 2019. Five New Meroterpenoids from the Fruiting Bodies of the Basidiomycete Clitocybe clavipes with Cytotoxic Activity. Molecules 24:4015. DOI 10.3390/molecules24224015
- Sun Z., Wu Q., Liu M., Lei Q., Sun Z., Wu H., Ma G., Hu X., Shi L., Xu X. 2026. Two new meroterpenoids with 6/10/5/3 tetracyclic skeleton from the fungus Ampulloclitocybe clavipes. Natural Product Research, 27 June 2026, online ahead of print, pp.1–8. DOI 10.1080/14786419.2026.2692569
- Vizzini A., Alvarado P., Consiglio G., Marchetti M., Xu J. 2024. Family matters inside the order Agaricales: systematic reorganization and classification of incertae sedis clitocyboid, pleurotoid and tricholomatoid taxa based on an updated 6-gene phylogeny. Studies in Mycology 107:67–148. DOI 10.3114/sim.2024.107.02