Trujący
Ustaw lokalizację, żeby zobaczyć dane dla swojego regionu.











Krowiak podwinięty (Paxillus involutus), znany jako olszówka, to grzyb z rodziny krowiakowatych. Charakteryzuje się żółtobrązowym kapeluszem o silnie podwiniętym brzegu, który z wiekiem staje się wklęsły. Gęste, zbiegające blaszki po ugnieceniu szybko brązowieją. Jest śmiertelnie trujący. Powoduje udokumentowane zatrucia z ciężką hemolizą i uszkodzeniem nerek; jako wiodący, choć nierozstrzygnięty mechanizm wskazuje się reakcję immunologiczną. Rośnie pospolicie w lasach od lata do późnej jesieni.
Rozpoznawanie, siedlisko i najważniejsze różnice.
Grzybiarz
Budowa owocnika
- Typ budowy
- Owocnik ma kapelusz i trzon.
Kapelusz
- Kształt
- U młodych owocników kapelusz może mieć kształt wypukły; u dojrzałych owocników — wklęsły, płaski lub lejkowaty.
- Ukształtowanie powierzchni
- U młodych owocników powierzchnia kapelusza może być guzkowata, a u starych owocników może być gładka.
- Pokrycie
- W suchych warunkach powierzchnia kapelusza może być zamszowa, u młodych owocników może być filcowata, a u dojrzałych owocników może być włóknista lub łuskowata.
- Połysk powierzchni
- W wilgotnych warunkach powierzchnia kapelusza może być lśniąca, a w suchych warunkach może być matowa.
- Lepkość i śluzowatość
- W wilgotnych warunkach powierzchnia kapelusza jest lepka, także podczas wysychania.
- Kolor
- Kapelusz może być szarobrązowy, płowy, ochrowobrązowy, rdzawobrązowy, oliwkowy lub białawy, u młodych owocników może być ochrowy, a u dojrzałych owocników może być kasztanowy.
- Ułożenie brzegu
- Brzeg kapelusza jest podwinięty.
- Ukształtowanie powierzchni brzegu
- Brzeg kapelusza jest bruzdkowany.
- Pokrycie brzegu
- U młodych owocników powierzchnia brzegu kapelusza jest owłosiona.
- Średnica
- Kapelusz może mieć średnicę od 40 do 120 milimetrów, a u dojrzałych owocników może mieć średnicę od 50 do 120 milimetrów.
- Środek
- Środek kapelusza może być zagłębiony.
Środek kapelusza może być zagłębiony i z wyraźnym garbkiem.
Spód kapelusza
- Typ
- Hymenofor ma budowę blaszkową.
Blaszki przy trzonie
- Połączenie z trzonem
- Blaszki są przyrośnięte do trzonu.
- Zbieganie hymenoforu po trzonie
- Blaszki zbiegają po trzonie.
- Oddzielalność
- Blaszki są oddzielalne od kapelusza.
- Barwa
- Hymenofor może być bladożółty, u młodych owocników może być bladoochrowy, a u dojrzałych owocników może być brązowy.
- Stopień anastomoz blaszek
- Przy styku blaszek z trzonem anastomozy mogą nie występować lub być słabe.
- Rozgałęzienie blaszek
- Blaszki są rozwidlone.
- Barwa blaszek po uszkodzeniu
- Po uszkodzeniu lub nacisku barwa blaszek może być czerwonobrązowa lub rdzawobrązowa.
- Zróżnicowanie długości blaszek
- Blaszki mają nierówne długości.
- Rozstaw
- Blaszki są gęste.
Trzon i podstawa
- Kształt
- Trzon jest walcowaty.
- Podstawa
- Podstawa trzonu może być walcowata lub zwężona.
- Kolor
- U młodych owocników trzon może być jasnoochrowy, a u dojrzałych owocników może być kasztanowy.
- Ukształtowanie powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest gładka.
- Pokrycie powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest owłosiona.
- Barwa powierzchni trzonu po uszkodzeniu
- Po uszkodzeniu lub nacisku barwa powierzchni trzonu jest kasztanowa.
- Długość
- Trzon może mieć długość od 40 do 120 milimetrów.
- Grubość
- Trzon może mieć grubość od 8 do 18 milimetrów.
- Wygięcie osi
- Trzon jest wygięty.
- Jakościowa względna długość trzonu
- Trzon jest krótki.
- Krępość trzonu
- Trzon jest krępy.
Miąższ
- Barwa
- Miąższ może być bladożółty lub żółtawy.
- Twardość i zwartość
- Miąższ jest zwarty.
- Smak
- Ma kwaśny smak.
- Zmiana koloru
- W kapeluszu po uszkodzeniu barwa może być szafranowożółta.
W trzonie po uszkodzeniu barwa może być czerwonobrązowa. - Zapach
- Zapach miąższu może być silny, owocowy; może być niewyróżniający się.
- Grubość
- Miąższ jest gruby.
- Wydzielanie mleczka
- Owocnik nie wydziela mleczka.
Gdzie i kiedy rośnie
- Siedlisko
- Grzyb może występować w lasach liściastych, w lasach iglastych lub w parkach.
- Podłoże
- Bezpośrednim podłożem wzrostu może być gleba.
- Sposób wyrastania
- Owocniki mogą wyrastać w grupach lub być zrośnięte.
- Częstość
- Gatunek jest pospolity.
- Owocnikowanie
- Owocniki mogą pojawiać się od czerwca do listopada.
- Obszar występowania
Jadalność i kuchnia
- Jadalność
- Trujący
Prawo
- Ochrona
- W Polsce nie podlega ochronie gatunkowej.
- Handel
- W Polsce nie jest dopuszczony do obrotu handlowego ani do produkcji przetworów grzybowych.
FAQ
Czy obgotowanie olszówki usuwa jej truciznę?
Nie. Gotowanie usuwa tylko część toksyn gastrycznych, ale nie niszczy antygenu wywołującego śmiertelną reakcję autoimmunologiczną rozpadu krwinek.
Dlaczego niektórzy jedli ten grzyb przez lata bez objawów?
Zespół krowiakowy rozwija się z opóźnieniem w wyniku wytworzenia przeciwciał po wielokrotnej konsumpcji; atak hemolityczny może nastąpić niespodziewanie.
Z jakimi drzewami mikoryzuje Paxillus involutus?
Tworzy związki mikoryzowe głównie z brzozami, olchami, sosnami i świerkami, rzadziej z dębami w lasach liściastych.
W jakich miesiącach występuje krowiak podwinięty?
Owocniki pojawiają się od czerwca do listopada, ze szczytem owocnikowania przypadającym na wrzesień i październik.
Jaki słynny mykolog zmarł po spożyciu tego grzyba?
Julius Schäffer zmarł w 1944 roku na ostrą niewydolność nerek po spożyciu krowiaka, co dało impuls do zbadania jego zabójczego mechanizmu.
Do czego krowiak podwinięty jest używany w rzemiośle?
Jest powszechnie ceniony w farbiarstwie grzybowym do barwienia naturalnej wełny na kolory złoto-brązowe, oliwkowe i rdzawe.
Czy ten gatunek rośnie także poza lasami?
Tak, pospolicie wyrasta w parkach miejskich, przydomowych ogrodach, na wrzosowiskach, torfowiskach oraz poboczach dróg.
Jakie podłoże glebowe preferuje krowiak podwinięty?
Najlepiej rośnie na glebach kwaśnych, piaszczystych lub torfowych, zasobnych w wilgoć i butwiejącą ściółkę.
Czy Paxillus involutus jest dopuszczony do sprzedaży?
Nie, we wszystkich krajach Unii Europejskiej oraz w Polsce obowiązuje całkowity zakaz wprowadzania go do obrotu handlowego.
Jak dawniej zabezpieczano drewno za pomocą olszówki?
Z wywarów ze starych owocników przygotowywano naturalną bejcę do barwienia drewna i wikliny na ciemny, rustykalny brąz.
Miłośnik
Nazwy i historia
- Obowiązująca nazwa krajowa
- krowiak podwinięty
- Obowiązująca nazwa taksonomiczna
- Paxillus involutus
- Inne nazwy krajowe
- olszówka, krowia morda, krowia myza, krowia papla, krówski pysk, wola morda, świnka, olchówka, podolchówka, podolszówka, podwulcha, krowiak, krówka, krowia gęba
Obserwacje w domu
- Barwa wysypu zarodników po przetwarzaniu
- W opisanym badaniu, po przechowywaniu wysyp zarodników jest ochrowobrązowy.
Wysyp zarodników
- Potrzebne materiały
- świeży, dojrzały kapelusz, kartka papieru, szklanka lub miseczka, woda
- Czas
- 2–24 h
- Wykonanie
- Połóż kapelusz spodem na papierze.
- Dodaj kroplę wody na wierzch i przykryj.
- Po 2–24 godzinach podnieś kapelusz i obejrzyj osad.
Czego szukać
- Barwa wysypu
- Wysyp zarodników może mieć barwę brązową lub żółtą.
- Odcień wysypu
- Może występować sjenowy lub ochrowy odcień.
Pod mikroskopem
- Potrzebne materiały
- mikroskop świetlny, szkiełko podstawowe i nakrywkowe, igła, woda, zarodniki z wysypu
- Wykonanie
- Przenieś igłą odrobinę wysypu na szkiełko.
- Dodaj kroplę wody, przykryj szkiełkiem i obejrzyj zarodniki.
Czego szukać
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny, jajowaty lub migdałowaty.
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką.
- Wymiary
- Zarodnik może mieć długość od 6,4 do 10,6 mikrometra i szerokość od 4,3 do 6 mikrometrów.
Wymiary porównuj po skalibrowaniu skali mikroskopu.
Ekologia i rozmieszczenie
- Odczyn gleby
- Preferuje gleby kwaśne.
- Drzewa liściaste w otoczeniu
- W otoczeniu rosną brzoza, olsze, dęby i buki.
- Drzewa iglaste w otoczeniu
- W otoczeniu rosną sosny, świerki i jodły.
- Sposób odżywiania
- Gatunek ma sposób odżywiania ektomikoryzowy.
Zastosowania pozakulinarne
Krowiak podwinięty znajduje udokumentowane zastosowanie pozakulinarne przede wszystkim w tradycyjnym oraz hobbystycznym barwierstwie naturalnym. Owocniki tego grzyba od dawna bywają wykorzystywane przez rękodzielników do barwienia włókien naturalnych, zwłaszcza wełny. W zależności od dojrzałości kapeluszy oraz zastosowanej zaprawy metalicznej – na przykład ałunu, siarczanu żelaza czy miedzi – można uzyskać zróżnicowaną paletę barw: od stonowanych odcieni beżu, żółci i ciepłych brązów po barwy oliwkowozielone oraz szarobrunatne. Ze względu na dużą powszechność występowania i obfitość owocników krowiak stanowił łatwo dostępny surowiec barwierski w rzemiośle leśnym i wiejskim. Współcześnie technika ta pozostaje żywa w kręgach entuzjastów dawnych rzemiosł tekstylnych i ekologicznego farbowania tkanin, nie rozwinęła się jednak w proces stosowany na skalę przemysłową. Choć w przeszłości sprawdzano również przydatność owocników do wytwarzania pigmentów malarskich, ich rola ograniczyła się do lokalnych prób artystycznych.
Historia i kultura
Krowiak podwinięty zajmuje wyraziste miejsce w polskiej i europejskiej kulturze grzybiarskiej, stanowiąc klasyczny przykład głębokiej zmiany społecznego postrzegania gatunku na przestrzeni XX wieku. Przez stulecia w tradycji ludowej wielu regionów Polski oraz Europy Środkowo-Wschodniej uznawano go za pospolity, powszechnie ceniony dar lasu. Znajduje to odzwierciedlenie w niezwykle bogatym nazewnictwie gwarowym i regionalnym, udokumentowanym m.in. w badaniach etnomikologicznych Ewy Referowskiej-Chodak. Obok utrwalonej w języku ogólnym nazwy krowiak funkcjonowały i gdzieniegdzie nadal trwają określenia takie jak olszówka, podolszówka, krowia gęba, a także lokalne formy wardocha lub wardziocha notowane na Podlasiu czy krowiarka w innych rejonach kraju. Powszechność tego grzyba w dawnej obyczajowości wiejskiej sprawiła, że był on trwałym elementem jesiennego pejzażu kulturowego. Kluczowym momentem w historii tego gatunku stały się jednak wydarzenia z połowy XX wieku, a zwłaszcza śmierć niemieckiego mykologa Juliusa Schäffera w 1944 roku, która zapoczątkowała rewizję wiedzy o krowiaku i doprowadziła do zburzenia wielowiekowego mitu o jego bezpieczeństwie. Od tego czasu krowiak stał się w literaturze mykologicznej i świadomości społecznej symbolem podstępności natury oraz przestrogi przed bezkrytycznym poleganiem na tradycyjnych przekonaniach.
Jadalność i bezpieczeństwo
Krowiak podwinięty jest grzybem trującym, a jego spożycie prowadzi do udokumentowanych ciężkich i śmiertelnych zatruć. Współczesne zalecenia medyczne jednoznacznie wykluczają go z celów kulinarnych. Obróbka termiczna nie zapewnia bezpieczeństwa – ostre przypadki hemolizy i niewydolności nerek odnotowywano również po spożyciu dobrze ugotowanych owocników. Choć skutki kliniczne zespołu krowiakowego są bezsporne, dokładny mechanizm patofizjologiczny i tożsamość antygenu nie zostały ostatecznie rozstrzygnięte, a wiodąca hipoteza wskazuje na reakcję immunologiczną. Wcześniejsze posiłki bez dolegliwości nie gwarantują bezpieczeństwa przy kolejnym spożyciu.
Siedlisko i występowanie
Paxillus involutus to gatunek o bardzo szerokim zasięgu geograficznym, występujący powszechnie w całej Europie, w umiarkowanych i chłodniejszych strefach Azji oraz w Ameryce Północnej. Zasiedla niezwykle zróżnicowane siedliska leśne i półotwarte. Występuje w lasach iglastych, liściastych i mieszanych, na torfowiskach, bagnach, wrzosowiskach, a także w parkach miejskich, ogrodach, zagajnikach przydrożnych i na nieużytkach. Tworzy mikoryzę z wieloma gatunkami drzew, wykazując szczególne powinowactwo do brzóz, olch, sosen oraz świerków. Podłoże stanowią zróżnicowane gleby, zazwyczaj kwaśne, piaszczyste, torfowe bądź bielicowe, zarówno silnie wilgotne, jak i umiarkowanie suche.
Sezon owocnikowania krowiaka podwiniętego jest długi i trwa od wczesnego lata do późnej jesieni. Pierwsze owocniki pojawiają się zazwyczaj w czerwcu lub lipcu, a masowy wysyp następuje od sierpnia do października, trwając w sprzyjających warunkach aż do pierwszych silniejszych przymrozków w listopadzie. W chłodniejszych regionach północnych i w wyższych partiach górskich owocnikowanie rozpoczyna się nieco później i ulega gwałtownemu skróceniu w wyniku wczesnych przymrozków, natomiast w cieplejszych nizinnych rejonach południowej i zachodniej Europy grzyb ten może owocować nieprzerwanie aż do grudnia.
Badacz
Jadalność i kuchnia
Ustalenia źródłowe: jadalność, spożycie i wykorzystanie
- Jadalność
- Trujący — źródło oznaczenia
Stöver i in.2019, Fatal Immunohaemolysis, Diagnostics9:130 · Stöver2019, Introduction/PDF2: autorska klasyfikacja dangerously poisonous, podstawowy status trujący; ocena autora, odrębna od dowodu przyczynowości konkretnych zgonów.
- Jadalność
- Śmiertelnie trujący
Określenie w źródle: czasem
Paweł Zarzyński, Grzyby polskich lasów, CILP, Warszawa2021, ISBN978-83-65659-43-9 · Zarzyński2021, druk217/PDF215: współczesna ocena śmiertelnie trujący. Ocenę atlasu oddzielono od odczytanych doniesień klinicznych1982/1986/2019.
Pierwotne doniesienia kliniczne: PubMed 3784443,7105997,2000656; metadane 4059740,5105189 · PMID7105997: pierwotny opis śmiertelnego przypadku po spożyciu P.involutus; odczytany abstrakt. Oznaczenie historyczne, bez molekularnego rozdzielenia kompleksu.
Stöver i in.2019, Fatal Immunohaemolysis, Diagnostics9:130 · Stöver2019, pełny tekst §4–5/PDF10–11: bardzo rzadki zespół zagrażający życiu, możliwość zgonu; źródło kwalifikatora czasem przy deadly, bez liczbowego ryzyka.
Nazwy naukowe i taksonomia
- Obowiązująca nazwa naukowa
Paxillus involutus
- Dawne nazwy naukowe
- Agaricus adscendibus
Agaricus contiguus
Agaricus involutus
Agaricus involutus var. stillans
Agaricus involutus var. terrestris
Agaricus involutus var. truncigenus
Agaricus involutus β truncigenus
Omphalia involuta
Omphalia involuta var. truncigena
Paxillus involutus f. eburneus
Paxillus involutus f. subrubicundulus
Paxillus involutus var. leptopus
Paxillus involutus var. simplex
Paxillus leptopus
Rhymovis involuta
Ruthea involuta
Tapinia involuta[27]
Krowiak podwinięty został formalnie opisany w 1783 roku przez Augusta Johanna Georga Karla Batscha pod nazwą Agaricus involutus Batsch (Elench. fung.: 39, 1783), która stanowi basionim tego taksonu. W 1838 roku Elias Magnus Fries przeniósł ten gatunek do rodzaju Paxillus, tworząc kombinację nomenklatoryczną Paxillus involutus (Batsch) Fr., opublikowaną w dziele Epicrisis Systematis Mycologici: 317 (1838) [1836–1838].
W międzynarodowej bazie nomenklatorycznej Index Fungorum rekord o identyfikatorze RecordID 229635 nosi tytuł basionimu: Agaricus involutus Batsch, natomiast pole nazwy aktualnej (Current name) wskazuje kombinację Paxillus involutus (Batsch) Fr. z 1838 roku. W rekordzie tym zarejestrowano epityp MB 191172, wyznaczony w rewizyjnej pracy Jargeat i in. z 2014 roku wobec braku zachowanego oryginalnego okazu Batscha. W polu pozycji systematycznej rekordu basionimu w Index Fungorum widnieje przypisanie do Agaricaceae / Agaricales; nie stanowi ono potwierdzenia rodziny Paxillaceae. Współczesna przynależność krowiaka podwiniętego do rodziny Paxillaceae Lotsy w rzędzie borowikowców (Boletales) wynika z nowożytnych badań filogenetycznych.
Badania rewizyjne europejskich krowiaków opublikowane przez Jargeat i in. (2014) wykazały, że takson tradycyjnie określany jako Paxillus involutus stanowi w Europie kompleks co najmniej czterech odrębnych gatunków kryptycznych. Badanie to oparto na analizie sekwencji trzech markerów genetycznych (ITS, tef1-α, gpd) dla próby 47 kolekcji pochodzących z 24 stanowisk we Francji i we Włoszech, uzupełnionej danymi z bazy GenBank. W ramach tej rewizji:
Zdefiniowano Paxillus involutus sensu stricto (dla którego wyznaczono wspomniany epityp);
Opisano jako nowy, czwarty gatunek europejski Paxillus cuprinus Jargeat, Gryta, Chaumeton & Vizzini, charakteryzujący się miedzianym odcieniem kapelusza u starszych okazów, zarodnikami jajowato-migdałowatymi ze zwężeniem wierzchołkowym oraz występowaniem pod drzewami z rodziny brzozowatych (Betulaceae) w otwartych siedliskach strefy umiarkowanej;
Potwierdzono odrębność Paxillus obscurisporus C. Hahn;
Potwierdzono odrębność Paxillus ammoniavirescens Contu & Dessì.
Dawne europejskie doniesienia i zbiory oznaczane jako Paxillus involutus mogą dotyczyć szeroko ujmowanego kompleksu sensu lato; ich przypisanie do poszczególnych gatunków wymaga odrębnej weryfikacji. Zakres badań Jargeat i in. (2014) obejmował kolekcje francuskie i włoskie; nie stanowił on inwentaryzacji mykobiomu Polski ani dowodu na występowanie wszystkich czterech taksonów na terenie Polski.
- Zakres ujęcia taksonomicznego
Paxillus involutus (Batsch) Fr., gatunek w ujęciu Jargeat i in.2014. Epityp, sekwencjonowana f.eburneus i poszczególne badania zachowują własną identyfikację; tradycyjne polskie atlasy, stare kolekcje i przypadki kliniczne odnoszą się do historycznego szerszego P.involutus i nie otrzymują wstecznej identyfikacji DNA. P.cuprinus, P.ammoniavirescens i P.obscurisporus pozostają odrębne.
[4] [5] [19] [31] [14] [27] [9]
Ekologia i rozmieszczenie
Diagnostyka laboratoryjna
Dane ustrukturyzowane
Podstawki
Kaulocystydy
- Układ kaulocystyd
- Kaulocystydy są rozproszone. [17]
- Sprzążki
- Stwierdzono sprzążki w badanych tkankach owocnika. [9]
Cystydy hymenialne
- Wygląd optyczny cystyd hymenialnych
- Cystydy hymenialne są hialinowe, bezbarwne i przejrzyste. [17]
- Długość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych
- Długość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych może wynosić od 43 do 88 mikrometrów. [9]
- Kształt wspólnie opisanych cystyd hymenialnych
- Wspólnie opisane cystydy hymenialne mogą być prawie walcowate lub wrzecionowate. [9]
- Szerokość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych
- Szerokość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych może wynosić od 8 do 15 mikrometrów. [9]
- Obfitość cystyd
- Na ostrzu blaszki cystydy mogą być częste. [9]
Na powierzchni blaszki cystydy mogą być niezbyt częste. [9] - Długość cystydy hymenialnej
- Na ostrzu blaszki długość cystydy hymenialnej może wynosić od 38,1 do 105,5 mikrometra. [17]
- Szerokość cystydy hymenialnej
- Na ostrzu blaszki szerokość cystydy hymenialnej może wynosić od 8 do 20,3 mikrometra. [17]
Pozostałe cechy laboratoryjne
Skórka kapelusza
- Szerokość elementów skórki
- Szerokość elementów skórki może wynosić od 4,8 do 8,4 mikrometra. [9]
- Organizacja skórki kapelusza
- Skórka kapelusza może mieć organizację typu kutis lub trichoderma. [9]
- Kształt wierzchołka komórki końcowej skórki kapelusza
- Wierzchołek komórki końcowej skórki kapelusza jest zaokrąglony. [17]
- Długość komórki końcowej skórki kapelusza
- Długość komórki końcowej skórki kapelusza może wynosić do 166 mikrometrów. [17]
- Kształt komórki końcowej skórki kapelusza
- Komórka końcowa skórki kapelusza jest walcowata. [17]
- Szerokość komórki końcowej skórki kapelusza
- Szerokość komórki końcowej skórki kapelusza może wynosić od 2,5 do 9 mikrometrów. [17]
Reakcje z odczynnikami
- Barwy w odczynnikach
- Powierzchnia kapelusza po zastosowaniu roztworu amoniaku o stężeniu 50% ma barwę czerwonobrązową. [9]
Powierzchnia kapelusza po zastosowaniu roztworu amoniaku o stężeniu 50% może mieć barwę od czerwonobrązowej do ciemnoszarej. [9] - Reakcja amyloidalna
- Reakcja amyloidalna zarodników w odczynniku Melzera jest ujemna. [17]
Sekwencje DNA
- Sekwencja
PI; ITS; KF261368; B121140.1
- Sekwencja
PI; tef; KF261507; B121140.1
- Sekwencja
PI; gpd; KF261441; B121140.1
Zarodniki
- Średni iloraz długości i szerokości zarodnika
- Średni iloraz długości i szerokości zarodnika wynosi 1,6 (odchylenie standardowe: 0,16). [17]
- Mediana ilorazu długości i szerokości zarodnika
- Mediana ilorazu długości i szerokości zarodnika wynosi 1,52. [9]
- Obecność wyrostka wnęki bazydiospory
- Stwierdzono obecność wyrostka wnęki bazydiospory. [17]
- Przewężenie szczytu bazydiospory
- Stwierdzono obecność przewężenia szczytu bazydiospory. [9]
- Barwa zarodnika w mikroskopie
- Zarodnik w obrazie mikroskopowym jest słomkowożółty. [17]
- Obecność ciał lipidowych
- Stwierdzono obecność ciał lipidowych. [17]
- Iloraz długości i szerokości zarodnika
- Iloraz długości i szerokości zarodnika może wynosić od 1,32 do 1,98. [9]
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny, szeroko elipsoidalny (w widoku z boku), jajowaty (również w widoku od czoła), migdałowaty (również w widoku od czoła) lub niemal jajowaty (w widoku z boku). [3] [9] [17]
- Zagłębienie grzbietowe przy szczycie bazydiospory
- Stwierdzono obecność zagłębienia grzbietowego przy szczycie bazydiospory. [9]
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką. [3] [17]
- Grubość ściany zarodnika
- Ściana zarodnika może mieć grubość od 0,5 do 0,7 mikrometra. [17]
Materiał i metody badań
Dane mikroskopowe — źródło i ograniczenia
Materiał: P. involutus f.eburneus: 249 zarodników, 7 prób z 7 włoskich kolekcji; większość z wysypów, pozostałe z hymenoforu dojrzałych owocników.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Średnia L/W i SD są podane przez autora, nie obliczone z niezależnych skrajności. Nie łączono średniej 1,60 tej próby z medianą 1,52 epitypu Jargeat 2014.
[17]Materiał: Epityp Can 12.1_B121140/TL127-0001, Cantaous, Francja, spod Picea abies, 17.11.2012.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Mediana ilorazu długości i szerokości nie jest średnią. N34 dotyczy tej próby zarodników, bez rozszerzenia na inne pomiary.
[9]Czysta kultura grzybni
- Obserwacja wydzieliny kolonii
- W badanej kulturze nie zaobserwowano brązowych kropli wydzieliny. [9]
- Barwa wydzielanego pigmentu
- Wydzielany pigment jest brązowy. [9]
- Średnica kolonii
- Średnica kolonii wynosi 3,71 centymetra (w źródle: ±0,93 centymetra; rodzaj statystyki niepodany); wzrost opisano jako ograniczony. [9]
- Udział aktywności w badanej frakcji kultury
- Na wyciągu z kompostu kukurydzianego, w temperaturze 18 stopni Celsjusza, w ciemności, w 7. dniu hodowli udział aktywności redukcji żelaza(III) w filtracie kultury wynosi 97%. [26]
Na wyciągu z kompostu kukurydzianego, w temperaturze 18 stopni Celsjusza, w ciemności, w 7. dniu hodowli udział aktywności redukcji żelaza(III) w grzybni wynosi 3%. [26]
Doświadczenia biotechnologiczne
- Wynik doświadczenia biotechnologicznego
- Na wyciągu z kompostu kukurydzianego, w temperaturze 18 stopni Celsjusza, w ciemności, w filtracie kultury, w 7. dniu hodowli w doświadczeniu laboratoryjnym stwierdzono redukcję żelaza(III). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Filtrat kultury MH7”. [26]
Na wyciągu z kompostu kukurydzianego, w temperaturze 18 stopni Celsjusza, w ciemności, w grzybni, w 7. dniu hodowli w doświadczeniu laboratoryjnym stwierdzono redukcję żelaza(III). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Grzybnia z kultury MH7”. [26]
Na podłożu MMN, w temperaturze 18 stopni Celsjusza, w ciemności, w filtracie kultury, w 7. dniu hodowli w badanych warunkach nie wykryto aktywności redukcji żelaza(III). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Filtrat kontroli MMN po7dniach”. [26]
Czysta kultura grzybni — Shah i in (2015)
Materiał: Shah 2015, szczep ATCC200175: 7 dni inkubacji ekstraktu kompostu kukurydzianego w 18 °C i ciemności, odrębna kontrola MMN; filtrat i grzybnia badane osobno.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Pełny odczyt metod i wyników. Identyfikacja szczepu łączy się z klademPIw tabeli 2 Jargeat 2014. Udział aktywności nie jest procentowym składem masy. Nie utożsamiono redukcji Fe(III) z odrębnym testem rodników wymagającym H2O2/FeCl 3 ani z hemolizą człowieka.
[26]Badanie składu i aktywności — materiał i ograniczenia
Materiał: Metanolowy ekstrakt dzikich owocników z Serbii, Petrović i in. 2024/2025 DOI10.1080/01480545.2024.2412776.
Zakres odczytu: Abstrakt.
Ograniczenia: Odczytano tylko abstrakt, bez materiału voucher/DNA, pełnych protokołów lub nazw linii komórek jelita. Badania in vitro: nie wykazują bezpieczeństwa spożycia, działania leku ani skuteczności klinicznej.
[21]Badanie składu i aktywności — Shah i in (2015)
Materiał: Inwolutyna wyizolowana z filtratu MH7 szczepu ATCC200175, HPLC/HRMS/NMR.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Tożsamość małej cząsteczki diarylocyklopentenonowej nie jest identyfikacją białkowego antygenu klinicznego. Inny szczep, medium, czas lub owocnik nie otrzymuje domyślnie tego samego wyniku.
[26]Badanie składu i aktywności — Odczytane abstrakty PubMed: 8817815
Materiał: Habtemariam 1996, PMID8817815: ekstrakty świeżych owocników, linie L929, RAW264.7, HeLa i EAhy 926.
Zakres odczytu: Abstrakt.
Ograniczenia: Odczytano abstrakt. Brak molekularnej rewizji historycznego oznaczenia, stężeń przypisanych każdej osobnej linii lub odtworzonej pełnej metody. Zakres panelu nie jest czterema identycznymi wynikami. 37°Cprzez 4 h i noc przy pH0,5 nie są gotowaniem.
[25]Materiał: Lv, online 2021/wydanie 2022, PMID33949256: para enancjomerówα-pyronu 1 a/1 b. Pełna nazwa w abstrakcie: (E)-5-(4-methoxy-2-oxo-2H-pyran-6-yl)pent-4-en-1-yl 2-hydroxypropanoate.
Zakres odczytu: Abstrakt.
Ograniczenia: Odczytano tylko abstrakt; bez pełnego protokołu i ustalenia DPPH jako niepodanego rodzaju testu rodnikowego. Zachowano ±2,26/±3,74 i±2,84/±3,19 przy źródle bez domyślnego nazwania ich SD lub przypisania skrajności każdemu enancjomerowi.
[25]Materiał: Lv 2021, PMID34004479: wyizolowane z owocników związki furanopaxinA–F (1–6), deoxybisinvolutone(7), coumarinvol(8). Struktury badano HR-ESI-MS i NMR.
Zakres odczytu: Abstrakt.
Ograniczenia: Odczytano tylko abstrakt; bez kryteriów DNA, numeru okazu, pełnego protokołu oraz przypisania końców IC50 do każdego związku. Wartości ±1,68 i±1,47 przy krańcach pozostają w oryginale i dokumentacji. Abstrakt nie nazywa ich SD, więc nie oznaczono ich jako odchylenia standardowe. Badanie in vitro, bez wniosku o leczeniu ludzi lub bezpieczeństwie owocnika.
[25]- Wyniki źródłowe — Liczba zarodników na jednej podstawce
- Materiał badania: Gelardi, Segneri, Ercole i Vizzini2011: jasna forma P. involutus f. eburneus, 7 kolekcji z jednego włoskiego stanowiska, holotyp TO BP05, ITS JN673368. Jargeat2014 tabela2 i filogeneza potwierdzają klad P. involutus s.s. Cech formy nie opisują automatycznie każdego typowego owocnika. Liczba zarodników na jednej podstawce wynosi 2. [17]
Materiał badania: Gelardi, Segneri, Ercole i Vizzini2011: jasna forma P. involutus f. eburneus, 7 kolekcji z jednego włoskiego stanowiska, holotyp TO BP05, ITS JN673368. Jargeat2014 tabela2 i filogeneza potwierdzają klad P. involutus s.s. Cech formy nie opisują automatycznie każdego typowego owocnika. Liczba zarodników na jednej podstawce wynosi 4. [17] - Wyniki źródłowe — Długość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych
- 50–73 µm [9]
48–86 µm (skrajnie 43–88 µm) [9] - Wyniki źródłowe — Szerokość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych
- 9–14 µm (skrajnie 8–15 µm) [9]
9–14 µm [9] - Wyniki źródłowe — Długość zarodnika
- 6,9–8,8 µm (skrajnie 6,4–9,8 µm) [9]
7,5–9 µm [3]
Materiał badania: Gelardi, Segneri, Ercole i Vizzini2011: jasna forma P. involutus f. eburneus, 7 kolekcji z jednego włoskiego stanowiska, holotyp TO BP05, ITS JN673368. Jargeat2014 tabela2 i filogeneza potwierdzają klad P. involutus s.s. Cech formy nie opisują automatycznie każdego typowego owocnika. Materiał suszony, ponownie nawodniony (przygotowanie opisano w Metodach): 6,9–13 µm [17]
6,9–9,2 µm (skrajnie 6,4–10,6 µm) [9] - Wyniki źródłowe — Szerokość zarodnika
- 4,5–5,6 µm (skrajnie 4,3–6,0 µm) [9]
5–6 µm [3]
Materiał badania: Gelardi, Segneri, Ercole i Vizzini2011: jasna forma P. involutus f. eburneus, 7 kolekcji z jednego włoskiego stanowiska, holotyp TO BP05, ITS JN673368. Jargeat2014 tabela2 i filogeneza potwierdzają klad P. involutus s.s. Cech formy nie opisują automatycznie każdego typowego owocnika. Materiał suszony, ponownie nawodniony (przygotowanie opisano w Metodach): 4,4–6,1 µm [17]
4,7–5,4 µm (skrajnie 4,6–5,6 µm) [9]
Metody i zapisy źródłowe — Gelardi, Segneri, Ercole i Vizzini2011: jasna forma P. involutus f. eburneus, 7 kolekcji z jednego włoskiego stanowiska, holotyp TO BP05, ITS JN673368. Jargeat2014 tabela2 i filogeneza potwierdzają klad P. involutus s.s. Cech formy nie opisują automatycznie każdego typowego owocnika.
Stan materiału: ponownie nawodniony.
Pochodzenie materiału: Caldara di Manziana, Lacjum, Włochy.
Identyfikacja kropli: lipidowa (potwierdzona).
Metoda źródłowa. Technika: mikroskopia świetlna (LM). Medium: Czerwień Kongo w roztworze amoniakalnym. Opis metody w źródle: Ręczne skrawki suszonego materiału po uwodnieniu. Obserwacja elementów hymenium oraz pomiar zarodników i końcowych komórek skórki; nie podano niezmierzonego powiększenia.
Metoda źródłowa. Technika: mikroskopia świetlna (LM). Medium: woda. Opis metody w źródle: Barwa zarodników w źródłowo wskazanym medium.
Metoda źródłowa. Technika: mikroskopia świetlna (LM). Medium: KOH. Stężenie: 5%. Opis metody w źródle: Barwa i pigment po obserwacji w 5% KOH; nie wynik makroreakcji20–30%KOH.
Liczba zarodników na jednej podstawce — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: przeważają podstawki4-zarodnikowe, stwierdzono również2-zarodnikowe; częstość pozostaje w dokumentacji własnej wartości.” [17]
Obecność wyrostka wnęki bazydiospory — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: short apiculus; wyrostek hilarowy bazydiospory, nie apikule askospory.” [17]
Długość podstawki — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: (32,0)35,0–53,9(64,0)µm, n46; długość podstawki.” [17]
Szerokość podstawki — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: (7,0)7,5–14,9(15,7)µm, n46; szerokość podstawki. Trzeci zakres3,0–8,5µm pozostaje przy źródle bez zgadywania miary.” [17]
Układ kaulocystyd — zapis źródłowy: „druk551/PDF5: rozproszone kaulocystydy w warstwie na szczycie trzonu; nie przejęto liczbowych wymiarów cystyd hymenialnych.” [17]
Kształt wierzchołka komórki końcowej skórki kapelusza — zapis źródłowy: „druk551/PDF5: zaokrąglony szczyt końcowej komórki skórki.” [17]
Długość komórki końcowej skórki kapelusza — zapis źródłowy: „druk551/PDF5: komórki końcowe skórki do166µm; brak potwierdzonej dolnej granicy.” [17]
Kształt komórki końcowej skórki kapelusza — zapis źródłowy: „druk551/PDF5: końcowe komórki cylindryczne.” [17]
Szerokość komórki końcowej skórki kapelusza — zapis źródłowy: „druk551/PDF5: (2,5)3–7,5(9)µm; skrajne granice zachowane w głównym zakresie.” [17]
Barwa zarodnika w mikroskopie — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: straw-yellow w wodzie; źródłowa obserwacja w nazwanym medium, bez udawania kompletnego odrębnego testu chemicznego i bez scalenia z roztworem jodu.” [17]
Barwa zarodnika w mikroskopie — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: straw-yellow w 5%KOH; źródłowa obserwacja w nazwanym medium, bez udawania kompletnego odrębnego testu chemicznego i bez scalenia z roztworem jodu.” [17]
Długość zarodnika — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: długość zarodników (6,9)8,7±0,90(13,0)µm; n249, 7 prób z 7 kolekcji. Zakres min–max nie zastępuje średniej lub SD.” [17]
Obecność ciał lipidowych — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: oil drop — treść lipidowa nazwana przez autorów.” [17]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: ovoid to amygdaliform in face view. Zachowano widok od czoła; obrys szeroki w widoku bocznym pozostaje osobno, bez łącznego nowego kodu.” [17]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: broadly elliptical in side view; podstawowy kształt elipsoidalny, szerokość broad i widok boczny osobno.” [17]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: subovoid in side view; kształt jajowaty i osobny kwalifikator przybliżenia, wyłącznie własnej wartości.” [17]
Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: gładkie zarodniki w mikroskopii świetlnej; nie wynik SEM.” [17]
Grubość ściany zarodnika — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: ściana umiarkowanie gruba, 0,5–0,7µm; grubość liczbowa zamiast bezwarunkowego epitetu.” [17]
Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „druk550/PDF4: szerokość zarodników (4,4)5,4±0,34(6,1)µm; n249, 7 prób z 7 kolekcji. Skrajności źródłowe zachowane.” [17]
Metody i zapisy źródłowe — Siedem włoskich kolekcji P. involutus f. eburneus z Caldara di Manziana; holotyp TO BP05. Opis cheilocystyd i odrębnie pleurocystyd z wyraźnym wskazaniem podobnej barwy.
Stan materiału: ponownie nawodniony.
Pochodzenie materiału: Caldara di Manziana, Lacjum, Włochy.
Metoda źródłowa. Technika: mikroskopia świetlna (LM). Medium: woda. Opis metody w źródle: Opis barwy komórek w wodzie; materiał suszony, uwodniony zgodnie z metodami pracy. Nie podano powiększenia, czasu obserwacji ani pełnych parametrów preparatu.
Metoda źródłowa. Technika: mikroskopia świetlna (LM). Medium: Czerwień Kongo w roztworze amoniakalnym. Opis metody w źródle: Metody pracy, druk547/PDF1: uwodniony materiał suszony, ręczne skrawki. Wymiary elementów hymenium w źródłowym preparacie; bez podanego powiększenia lub czasu odczytu.
Wygląd optyczny cystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „Cheilocystidia hyaline to yellow-ochre in water; pleurocystidia similar in shape, colour and size (druk550–551/PDF4–5). Wspólna możliwość hialinowego wyglądu, nie informacja o barwie zawartości.” [17]
Długość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „Gelardi2011, druk550/PDF4: cheilocystidia (38.1) 48.5–96.1 (105.5) µm, n=43. Min–max zachowuje skrajności; zakres zwykły i n pozostają w dokumentacji. Wynik dotyczy cheilocystyd, nie przeniesiono n43 na podobnie opisane pleurocystydy.” [17]
Szerokość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „Gelardi2011, druk550/PDF4: cheilocystidia (8.0) 8.2–19.7 (20.3) µm, n=43. Min–max zachowuje skrajności; zakres zwykły i n pozostają w dokumentacji. Wynik dotyczy cheilocystyd, nie przeniesiono n43 na podobnie opisane pleurocystydy.” [17]
Metody i zapisy źródłowe — Exact source material and scope: ["Paxillus involutus s.s. sensu Jargeat et al.2014, separated European lineage", {}, null, null]
Długość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „Jargeat Table5: hymenial_cystidia_length; cystydy ostrza i powierzchni liczone łącznie, bez dzielenia jednej próby między typy. Table5 source extremes retained separately; joint cystidia N48 is one research sample, not two axis samples.” [9]
Szerokość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „Jargeat Table5: hymenial_cystidia_width; cystydy ostrza i powierzchni liczone łącznie, bez dzielenia jednej próby między typy. Table5 source extremes retained separately; joint cystidia N48 is one research sample, not two axis samples.” [9]
Szerokość elementów skórki — zapis źródłowy: „Explicit pileipellis hyphae, not terminal cells; Table5 N68, source extremes separate, not joint-cystidia N48.” [9]
Metody i zapisy źródłowe — Exact source material and scope: ["Paxillus involutus s.s. sensu Jargeat et al.2014, separated European lineage", {"altitude_m": 590, "country_code": "FR", "date": "2012-11-17", "epitype": "TL127-0001", "locality": "Cantaous, Hautes-Pyr\u00e9n\u00e9es", "nearby_tree": "Picea abies", "voucher": "Can12.1_B121140"}, null, null]
Długość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „Jargeat epityp: hymenial_cystidia_length.” [9]
Kształt wspólnie opisanych cystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „Mostly subcylindrical to fusiform hymenial cystidia, joint cheilo-/pleuro treatment; no independent N for shape.” [9]
Szerokość wspólnie opisanych cystyd hymenialnych — zapis źródłowy: „Jargeat epityp: hymenial_cystidia_width.” [9]
Obfitość cystyd — zapis źródłowy: „Epitype treatment explicitly cheilocystidia frequent; no transfer to the other location or numerical frequency.” [9]
Obfitość cystyd — zapis źródłowy: „Epitype treatment explicitly pleurocystidia uncommon; no transfer to the other location or numerical frequency.” [9]
Szerokość elementów skórki — zapis źródłowy: „Explicit pileipellis hyphae, not terminal cells; Exact epitype range, no N inferred.” [9]
Organizacja skórki kapelusza — zapis źródłowy: „Jargeat: cutis do trichodermu, tylko słabo żelatynizowana.” [9]
Metody i zapisy źródłowe — Jargeat2014 microscopic comparison of rhizomorph superficial hyphae in molecularly assigned P.involutus; no explicit root assay, collection or mycorrhizal structure.
Mikrokryształki na strzępkach ryzomorf — zapis źródłowy: „Superficial rhizomorph hyphae finely dotted by microcrystals; generic crystals do not identify chemical composition.” [9]
Metody i zapisy źródłowe — Source epitype treatment: rhizomorphs present. Exact site on stipe/base and mycorrhizal parent not stated.
Obecność ryzomorf — zapis źródłowy: „Rhizomorphs present in the epitype stipe description; no basal-site or root association inferred.” [9]
Metody i zapisy źródłowe — Epitype Can12.1_B121140/TL127-0001, published spores from spore print; apical constriction rare and quite indistinct. No new count or prevalence calculated.
Przewężenie szczytu bazydiospory — zapis źródłowy: „Epitype: apical constriction rare and quite indistinct, not universal absence.” [9]
Metody i zapisy źródłowe — Exact source material and scope: ["Makrocechy i mikroskopowe zakresy w tradycyjnym uj\u0119ciu; ograniczenie kompleksu wed\u0142ug Jargeat 2014. Nie przejmujemy przestarza\u0142ych twierdze\u0144 toksykologicznych.", {}, null, null]
Długość zarodnika — zapis źródłowy: „spore_length: 7.5–9 µm.” [3]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „Zarodniki elipsoidalne w tradycyjnym profilu autora.” [3]
Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „Zarodniki gładkie.” [3]
Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „spore_width: 5–6 µm.” [3]
Metody i zapisy źródłowe — Exact source material and scope: ["Paxillus involutus s.s. sensu Jargeat et al.2014, separated European lineage", {}, 5, 239]
Długość zarodnika — zapis źródłowy: „Jargeat Table5: spore_length dla239 zarodników z5 okazów; zachowano zakres główny i skrajności.” [9]
Iloraz długości i szerokości zarodnika — zapis źródłowy: „Jargeat Table5: Q(1,32)1,39–1,80(1,98),n239. Mediana epitypu1,52,n34; mediana nie jest zakresem.” [9]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „Jargeat: zarodniki jajowato-migdałowate, w diagnozie epitypu eliptyczne do migdałowatych.” [9]
Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Jargeat Table5: spore_width dla239 zarodników z5 okazów; zachowano zakres główny i skrajności.” [9]
Metody i zapisy źródłowe — Exact source material and scope: ["Paxillus involutus s.s. sensu Jargeat et al.2014, separated European lineage", {"altitude_m": 590, "country_code": "FR", "date": "2012-11-17", "epitype": "TL127-0001", "locality": "Cantaous, Hautes-Pyr\u00e9n\u00e9es", "nearby_tree": "Picea abies", "voucher": "Can12.1_B121140"}, 1, 34]
Długość zarodnika — zapis źródłowy: „Jargeat epityp: spore_length z34 zarodników, osobno od łącznej próby.” [9]
Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Jargeat epityp: spore_width z34 zarodników, osobno od łącznej próby.” [9]
Metody i zapisy źródłowe — Jargeat2014 P.involutus aggregate spore comparison. Some spores have dorsal depression near apex like P.cuprinus; species-level material, not epitype-only observation.
Zagłębienie grzbietowe przy szczycie bazydiospory — zapis źródłowy: „Sometimes the same dorsal depression near the apex as described for P.cuprinus; not suprahilar depression.” [9]
Nazwy i zakres identyfikacji
Nazwa główna: Nazwą główną pozostaje krowiak podwinięty. Użycie tej nazwy oraz związku z nazwą olszówka potwierdzają polskie publikacje Lasów Państwowych i WSJP PAN. Słownik dokumentuje użycie językowe; jego krótka definicja nie zastępuje oceny toksykologicznej.
Nazwy ludowe: Zarzyński wymienia m.in. olchówkę, podolchówkę, podolszówkę, podwulchę, krowiaka, krówkę, krowią gębę, krowią mordę, krowią myzę, krowią paplę, krówski pysk, wolą mordę i świnkę. Wcześniejszego niepotwierdzonego podwiniaka nie uznano za poprawny alias tylko dlatego, że występował w serwisie.
Źródło etnograficzne: Referowska-Chodak (2015) zestawia własny wybór ankiet studenckich z 2011 r. oraz wcześniejsze prace. W części dotyczącej krowiaka własne wywiady poświadczają wardocha i wardziocha w Komarówce Podlaskiej, krowiak w Zgierzu i Jabłoni oraz mszak w Brzozowie. Pozostałe lokalizacje i historyczne formy autorka wiąże z konkretnymi cytowanymi badaniami. Nazwy lokalne nie są nowymi gatunkami, a poświadczenia nazwy nie dowodzą bezpieczeństwa spożycia.
Nomenklatura: Species Fungorum wskazuje Paxillus involutus (Batsch) Fr. i basionim Agaricus involutus Batsch z 1783 r., wraz z historycznymi kombinacjami i nazwami niższego rzędu. Lista synonimów jest opinią tej bazy; nie wykonano ponownej rewizji typów. Niemiecka nazwa Kahler Krempling ma niezależne potwierdzenie DGfM, w jej opracowaniu odnoszącym się do kompleksu P. involutus agg.
[19] [31] [16] [27] [14]Współczesny opis gatunku i materiał porównawczy
Materiał: Jargeat i współautorzy (2014) badali 47 kolekcji z 24 stanowisk francuskich i włoskich. Analizy ITS, tef 1 a i gpd rozdzieliły cztery europejskie gatunki kompleksu. Epityp P. involutus Can 12.1_B121140 / TL127-0001 pochodzi z Cantaous we Francji, spod świerków, z 17 listopada 2012 r. Starsze atlasy i doniesienia medyczne zachowują własny, szerszy zakres oznaczenia.
Mikroskopia: Zarodniki pobierano z wysypów i mierzono w wodzie; długość nie obejmowała wyrostka hilarowego. Inne cechy badano w uwodnionym materiale z czerwienią Kongo w roztworze amoniakalnym, a cystydy także w KOH. Dla P. involutus tabela 5 obejmuje 239 zarodników, 48 pomiarów cystyd i 68 pomiarów szerokości strzępek skórki. Epityp ma własną próbę 34 zarodników. Cystyd brzeżnych i powierzchniowych nie potraktowano jako dwóch niezależnych kopii połączonego pomiaru.
Zakres obserwacji i statystyki: Opis epitypu podaje silny owocowy zapach. Cecha dotyczy opisanego materiału; nie ustalono zależności natężenia zapachu od wieku. Q=1,52 epitypu jest medianą, a nie średnią.
[9]Jasna forma: materiał, metody i granice uogólnienia
Identyfikacja: Gelardi i współautorzy (2011) opisali formę eburneus z siedmiu kolekcji z Caldara di Manziana w Lacjum. Holotyp TO BP05 zebrano 27 listopada 2010 r.; sekwencja ITS JN673368 trafiła do kladu P. involutus. Późniejsza analiza Jargeat i współautorów zachowuje ją w tym samym wąskim gatunku. Jasne ubarwienie tej formy nie jest cechą każdego krowiaka i nie zostało domyślnie przypisane polskim stanowiskom.
Przygotowanie i pomiary: Opis makroskopowy oparto na świeżych owocnikach. Mikroskopię prowadzono na skrawkach suszonego, ponownie uwodnionego materiału. Elementy hymenium i komórki skórki obserwowano w czerwieni Kongo w roztworze amoniakalnym; barwy w wodzie i 5% KOH zachowano oddzielnie. Podstawki i ich dwie osie nie zostały utożsamione ze sterygmami. Wymiary głównego wiersza obejmują pełne potwierdzone minimum i maksimum; zwykłe granice, skrajności i liczebności pozostają przy źródle.
Zakresy i liczby: W tej próbie podstawki miały długość 32–64 µm i szerokość 7–15,7 µm; źródło podaje wewnętrzne przedziały 35–53,9 oraz 7,5–14,9 µm, n=46. Przeważały podstawki czterozarodnikowe, stwierdzono także dwuzarodnikowe. Liczby 2 i 4 są odrębnymi możliwościami, a nie dowodem podstawki trzyzarodnikowej. Ściana zarodników miała 0,5–0,7 µm. Końcowe komórki skórki dochodziły do 166 µm długości; ich szerokość wynosiła 2,5–9 µm.
Zawartość i reakcje: Autorzy rozpoznali krople olejowe: zwykle jedną centralną, rzadko dwie lub trzy w dojrzałych komórkach. Obecność lipidów zapisano w przeznaczonym dla nich polu. Nie zdublowano jej ogólnymi guttulami. Ujemną reakcję zarodników z odczynnikiem Melzera zachowano osobno od wyraźnej metachromazji w błękicie krezylowym. Kształt i metoda widoku bocznego oraz czołowego pozostają w oryginale, bez utworzenia jednej bezwarunkowej listy.
Pozostałe dokładne dane: W materiale opisano zdejmowalną skórkę, miąższ jędrny, później miękki w kapeluszu i bardziej włóknisty w trzonie, rozproszone kaulocystydy przy szczycie trzonu oraz kryształki na końcach cystyd w wodzie, zanikające w roztworach alkalicznych. Strzępki skórki stają się zżelatynizowane przy wilgoci i zmieniają ułożenie. Nie przeniesiono tych właściwości na inny organ, odczynnik lub wiek. Obserwacje dotyczą dokładnie tej jasnej formy i materiału włoskiego; nie są opisem każdego typowego owocnika.
[17] [9]Dokumentacja źródłowa
Ustalenia źródła: Wright i współautorzy (2005) wykorzystali laboratoryjny szczep Paxillus involutus ATCC 200175. Grzybnię hodowano na pożywce MMN i układzie celofan–agar; mikoryzę z brzozą uzyskiwano przez cztery tygodnie, a następnie rośliny przenoszono do doniczek z czterema krążkami grzybni. Identyfikator ATCC opisuje kulturę użytą w doświadczeniu. Nie jest numerem dzikiego okazu zielnikowego i nie potwierdza dzikiego stanowiska w kraju prowadzenia eksperymentu.
[1]Weryfikacja występowania — zakres i ograniczenia
Materiał: Źródłowa polska kolekcja; nie wykonano nowej identyfikacji segregatów kompleksu.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 21.10.2026.
Ograniczenia: Źródłowe oznaczenie i zakres pojęcia zachowano. Nie zadeklarowano nowego badania okazów ani odczytu wszystkich publikacji cytowanych przez źródło.
[6]Czysta kultura grzybni — materiał i ograniczenia
Materiał: Dziesięć sekwencjonowanych izolatów P. involutus z owocników; pełne i ubogie podłoże MP, 4–5 płytek na izolat.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: Opis przytacza podsumowanie 40 pomiarów, bez przypisania całej liczby osobno obu podłożom. Nie nazwano źródłowego ± odchyleniem standardowym. Brak brązowych kropli w wynikach i ogólniejszy podpis ryc.6 pozostają rozbieżnością; nie ustalono przyczyny.
[9]Czysta kultura grzybni — protokół wyników
Warunki hodowli: W temperaturze 24 stopni Celsjusza, w ciemności, w 35. dniu hodowli. Wyniki w tych warunkach:
W badanej kulturze nie zaobserwowano brązowych kropli wydzieliny.
Średnica kolonii wynosi 3,71 centymetra (w źródle: ±0,93 centymetra; rodzaj statystyki niepodany); wzrost opisano jako ograniczony.
Warunki hodowli: Na pełnym podłożu MP, w temperaturze 24 stopni Celsjusza, w ciemności, w 35. dniu hodowli. Wyniki w tych warunkach:
Wydzielany pigment jest brązowy.
[9]Zakres opracowania
Wymagane kontrole są rozliczone.
Podstawa prawna i zakres oceny
Wyniki analityczne
Skład i aktywność laboratoryjna
- Wykryte związki fenolowe
- W badanym materiale wykryto kwas elagowy, kwas 5-o-kawoilochinowy i izoorientyna. [21]
- Aktywność badanego ekstraktu
- W badaniu laboratoryjnym materiał wykazywał aktywność przeciwutleniającą. [21]
We frakcji wodnej w badanych warunkach nie wykazano cytotoksyczności. Model badania: panel linii komórkowych: L929, RAW264.7, HeLa i EAhy926. [25]
We frakcji butanolowej w doświadczeniu stwierdzono cytotoksyczność. Model badania: panel linii komórkowych: L929, RAW264.7, HeLa i EAhy926. [25]
We frakcji octanu etylu w doświadczeniu stwierdzono cytotoksyczność. Model badania: panel linii komórkowych: L929, RAW264.7, HeLa i EAhy926. [25] - Wynik wykrywania składnika w materiale
- W badaniu wykryto związek: furanopaxin A (związek 1, Lv 2021). [25]
W badaniu wykryto związek: furanopaxin B (związek 2, Lv 2021). [25]
W badaniu wykryto związek: furanopaxin C (związek 3, Lv 2021). [25]
W badaniu wykryto związek: furanopaxin D (związek 4, Lv 2021). [25]
W badaniu wykryto związek: furanopaxin E (związek 5, Lv 2021). [25]
W badaniu wykryto związek: furanopaxin F (związek 6, Lv 2021). [25]
W badaniu wykryto związek: deoxybisinvolutone (związek 7, Lv 2021). [25]
W badaniu wykryto związek: coumarinvol (związek 8, Lv 2021). [25]
W badaniu wykryto związek: α-pyron, enancjomer 1a z pracy Lv i in. (2022). [25]
W badaniu wykryto związek: α-pyron, enancjomer 1b z pracy Lv i in. (2022). [25]
Na wyciągu z kompostu kukurydzianego, w temperaturze 18 stopni Celsjusza, w ciemności, w 7. dniu hodowli w badaniu wykryto związek: Inwolutyna (involutin), zidentyfikowana w pracy Shah i in. (2015). [26] - Stężenie IC50 w określonym badaniu
- Stężenie IC50 w badaniu może wynosić od 14,65 do 47,55 mikromola na litr. Cel badania: α-glukozydaza. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Związki 5, 6, 7 i 8 z pracy Lv i in. (2021)”. [25]
Stężenie IC50 w badaniu może wynosić od 10,39 do 20,43 mikrograma na mililitr. Wykorzystano test zmiatania wolnych rodników, bez nazwy w odczytanym abstrakcie. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Enancjomery α-pyronu 1a i 1b (Lv i in., 2022)”. [25]
Stężenie IC50 w badaniu może wynosić od 25,66 do 26,82 mikrograma na mililitr. Cel badania: tyrozynaza. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Enancjomery α-pyronu 1a i 1b (Lv i in., 2022)”. [25]
We frakcji octanu etylu stężenie IC50 w badaniu może wynosić od 125 do 250 mikrogramów na mililitr. Badano panel linii komórkowych: L929, RAW264.7, HeLa i EAhy926. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „frakcja etylooctanowa świeżych owocników (Habtemariam, 1996)”. [25] - Zmiana żywotności komórek w badaniu
- We frakcji butanolowej spadek żywotności komórek może wynosić od 30 do 45%. Badano panel linii komórkowych: L929, RAW264.7, HeLa i EAhy926. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „frakcja butanolowa świeżych owocników (Habtemariam, 1996)”. [25]
- Stężenie ekspozycji badanego materiału
- Materiał badania: wykorzystano materiał — ekstrakt wodny świeżych owocników (Habtemariam, 1996). Cel badania: panel linii komórkowych: L929, RAW264.7, HeLa i EAhy926. Warunki badania obejmują we frakcji wodnej. [25]
Stężenie ekspozycji badanego materiału może wynosić od 15,6 do 1000 mikrogramów na mililitr. [25]
Materiał badania: wykorzystano materiał — frakcja butanolowa świeżych owocników (Habtemariam, 1996). Cel badania: panel linii komórkowych: L929, RAW264.7, HeLa i EAhy926. Warunki badania obejmują we frakcji butanolowej. [25]
Stężenie ekspozycji badanego materiału wynosi 1 miligram na mililitr. [25]
Aktywność wyizolowanych związków
- Aktywność wyizolowanego związku
- Badany panel wyizolowanych związków hamował α-glukozydazę. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Związki 5, 6, 7 i 8 z pracy Lv i in. (2021)”. [25]
Badany panel wyizolowanych związków zwiększał zużycie glukozy w badanym modelu komórkowym. Model badania: komórki linii HepG2. Model miał wywołaną insulinooporność. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Związki 5, 6, 7 i 8 z pracy Lv i in. (2021)”. [25]
Badany panel wyizolowanych związków wykazywał aktywność zmiatania wolnych rodników. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Enancjomery α-pyronu 1a i 1b (Lv i in., 2022)”. [25]
Badany panel wyizolowanych związków hamował tyrozynazę. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Enancjomery α-pyronu 1a i 1b (Lv i in., 2022)”. [25]
Ekstrakty i wyizolowane związki: rzeczywisty etap badań
Ekstrakty i komórki: Habtemariam (1996) badał ekstrakty świeżych owocników na liniach L929, RAW264.7, HeLa i EAhy 926. W abstrakcie wodny ekstrakt nie zmieniał żywotności w podanym zakresie, a frakcje butanolowa i etylooctanowa działały inaczej. Dla tej ostatniej podano IC50 125–250 µg/ml. Nie przypisano każdej granicy jednej niepodanej linii. Inkubacja przez cztery godziny w 37 °C oraz noc przy pH0,5 nie są badaniem gotowania. Wniosek autora o możliwym udziale w hemolizie pozostaje hipotezą, nie identyfikacją antygenu.
Materiał serbski: Petrović i współautorzy, publikacja online 2024 i wydanie 2025, badali metanolowy ekstrakt dzikich owocników z Serbii. Abstrakt wymienia kwas elagowy, kwas 5-O-kawoilochinowy i izoorientynę oraz działanie przeciwutleniające, przeciwbakteryjne, przeciwbiofilmowe, genotoksyczność i silną hemolizę w testach. Opisuje również wybiórczą cytotoksyczność wobec komórek jelita grubego. Nie podaje identyfikatora okazu, weryfikacji DNA ani nazw tych linii. Odczytano jedynie abstrakt, co pozostaje jawnym ograniczeniem.
Inhibitory enzymów: Lv i współautorzy (2021) opisali związki furanopaxin A–F, deoxybisinvolutone i coumarinvol. Związki 5–8 hamowały α-glukozydazę i zwiększały zużycie glukozy w modelu insulinoopornych komórek HepG2. Kolejna praca, online 2021, wydana 2022, badała enancjomery α-pyronu pod kątem zmiatania rodników i hamowania tyrozynazy. Są to oczyszczone związki i wyniki in vitro; nie są badaniem leczenia cukrzycy u ludzi ani bezpieczeństwa spożywania owocników.
Zakres identyfikacji i ilości: Pełnych tekstów tych trzech badań chemicznych nie odczytano. Nie odtworzono z abstraktu protokołu, brakujących kryteriów, pełnego panelu celów ani podstawy masy dla wszystkich stężeń. Poziom odczytu i liczby zachowano w dokumentacji źródłowej. Literatura o materiale nazwanym P. involutus sensu lato nie staje się automatycznie dowodem dotyczącym współczesnego wąskiego gatunku. Nie znaleziono w tym przeglądzie potwierdzenia skuteczności klinicznej lub bezpiecznego zastosowania zielarskiego.
[25] [21]Najważniejsze substancje i ich działanie
W badaniach biochemicznych i fizjologicznych nad Paxillus involutus zidentyfikowano inwolutynę (ang. involutin), będącą związkiem z grupy diarylocyklopentenonów. Shah i in. (2015) scharakteryzowali inwolutynę za pomocą spektrometrii mas (MS) oraz magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR). Eksperyment ten dotyczył wydzielania inwolutyny przez grzybnię P. involutus podczas hodowli laboratoryjnej na wyciągu z kompostu kukurydzianego; związku tego nie wykryto podczas wzrostu grzybni na podłożu mineralnym. Przekazana literatura nie dokumentuje izolacji inwolutyny z owocników krowiaka podwiniętego w ramach tego eksperymentu.
W warunkach in vitro inwolutyna wykazała silne właściwości redukcyjne wobec jonów żelaza (redukcja Fe3+ do Fe2+) i w obecności nadtlenku wodoru (H2O2) napędzała nieenzymatyczną reakcję Fentona. Zjawisko to pełni rolę w ekofizjologii grzyba, uczestnicząc w pozakomórkowym rozkładzie materii organicznej w hodowli. W pracy Shaha i in. (2020) w czasopiśmie Microorganisms badano metabolity redukujące żelazo(III) wydzielane pozakomórkowo podczas pozyskiwania azotu z białek; wykazano obecność pięciu metabolitów o aktywności redukcyjnej, a analizy NMR potwierdziły obecność inwolutyny.
Badania Shaha (2015, 2020) nie potwierdzają, że inwolutyna jest przyczyną zespołu Paxillusa; dotyczyły fizjologii grzybni. Z kolei brak potwierdzenia roli inwolutyny w toksykologii klinicznej nie stanowi eksperymentalnego wykluczenia wszystkich możliwych związków. Stöver i in. (2019) wskazali, że w chwili publikacji toksyna odpowiedzialna za zespół Paxillusa nie została chemicznie zidentyfikowana.
W badaniu laboratoryjnym Habtemariam (1996) badał cytotoksyczność surowych ekstraktów z Paxillus involutus na liniach komórkowych mysich (L929, RAW 264.7) oraz ludzkich (HeLa, EAhy926). Uzyskano następujące wyniki:
Ekstrakt wodny w stężeniach 15,6–1000 µg/ml nie wpływał na żywotność komórek;
Ekstrakt butanolowy w stężeniu 1 mg/ml powodował obniżenie żywotności komórek o 30–45%;
Ekstrakt octanu etylu wykazywał wartość IC50 w zakresie 125–250 µg/ml.
Stabilność cytotoksyczną ekstraktów w badaniu Habtemariama sprawdzano w warunkach laboratoryjnych: podczas 4-godzinnej inkubacji w temperaturze 37 °C oraz po całonocnej inkubacji w środowisku o pH 0,5. Wyniki te nie stanowią dowodu na uniwersalną neutralizację lub stabilność podczas gotowania posiłków, nie reprezentują badań po podaniu doustnym i nie stanowią chemicznej identyfikacji czynnika odpowiedzialnego za hemolizę kliniczną u ludzi.
Zatrucia: siła dowodów związku przyczynowego
Co wykazano w 1982 roku: U 49-letniego mężczyzny po ponownym spożyciu krowiaka wystąpiły hemoliza, wstrząs i niewydolność narządów; zmarł po 3,5 dnia. Sekcja wykazała zaburzenia krzepnięcia, a surowica zawierała IgG reagujące z ekstraktem grzyba. Są to przesłanki kliniczne i immunologiczne wykraczające poza samą kolejność zdarzeń. Odczytano jednak tylko abstrakt: nie pozwala on samodzielnie sprawdzić wszystkich kontroli, swoistości reakcji ani wykluczenia innych przyczyn. Nie jest to odczyt pełnego dowodu, że wyłącznie krowiak spowodował zgon.
1986: ciężkie zatrucie z przeżyciem: Opis 37-letniego pacjenta dotyczył ciężkiej hemolizy i odwracalnej niewydolności nerek po spożyciu według autorów dostatecznie ugotowanych krowiaków. Wykryto swoiste IgG przeciw cząstkom błonowym grzyba; przebieg prób wspierał mechanizm kompleksów immunologicznych. Pacjent przeżył leczenie. Jest to dodatkowa przesłanka mechanizmu ciężkiego zatrucia, nie kolejny zgon. Poprawa po usuwaniu kompleksów z osocza sama nie dowodzi swoistości przyczyny. Ocena ograniczona do abstraktu.
2019: dwa zgony i niewyjaśniona przyczynowość: W obu przypadkach potwierdzono obecność krowiaka w materiale z posiłku lub żołądka oraz czasowy związek z objawami. U pierwszego pacjenta stwierdzono jednak auto-przeciwciało anty-e; po jego elucji test z ekstraktem grzyba był ujemny. U drugiej pacjentki test również był ujemny, występowało przewlekłe HCV i uszkodzenie wątroby, a posiłek zawierał także inne grzyby. Pełnej sekcji drugiej osoby nie zlecono. Autorzy uznali rozpoznanie zespołu krowiakowego za wątpliwe w świetle alternatywnych przyczyn hemolizy. Nie wykazali jednoznacznie, że grzyb był przyczyną obu zgonów; pozostawili także hipotezę większej podatności tych pacjentów.
Niezależne raporty 2020 i 2021: China CDC przypisało P. involutus po dwa zdarzenia z dwoma chorymi i jednym zgonem w 2020 roku w Mongolii Wewnętrznej oraz w 2021 roku w Tybecie. W 2020 roku sześć osób jadło grzyby, a zachorowały dwie; nie są to sprzeczne liczby sześciu i dwóch pacjentów. Raporty dostarczają kolejnych, odrębnych obserwacji epidemiologicznych. Nie udostępniają jednak w odczytanych fragmentach pełnej diagnostyki indywidualnej pozwalającej niezależnie wykluczyć wszystkie inne przyczyny. Nie dowodzą jednego unikalnego zgonu ani nie ustalają ryzyka dla pojedynczego posiłku.
Ocena siły wniosku: Łączny materiał wspiera rzeczywiste zagrożenie ciężkim zatruciem i możliwość śmiertelnego przebiegu. Przyczynowość dwóch zgonów opisanych w 2019 roku pozostaje nierozstrzygnięta; wcześniejsze wyniki immunologiczne są silniejsze niż sama zbieżność czasowa, lecz pełnych dawnych prac nie zweryfikowano. Nieznany antygen sam nie obala przyczynowości, a rzadkość zdarzenia nie wyklucza ciężkiego skutku. Nie ustalono liczbowego prawdopodobieństwa ani jednej potwierdzonej toksyny. Historyczne oznaczenia europejskie nie rozdzielają molekularnie współczesnego kompleksu; cudzych gatunków rodzaju nie przypisano temu rekordowi.
Jak odczytywać oznaczenie jadalności: Oznaczenie „trujący, czasem śmiertelnie trujący” zachowuje informację o możliwym ciężkim skutku, bez stwierdzenia, że każdy opisany zgon miał jednoznacznie udowodnioną przyczynę. „Czasem” nie jest odsetkiem ryzyka ani cechą częstości występowania grzyba. Ocena atlasu pozostaje oceną autora, a wyniki kliniczne wymagają osobnej analizy materiału, diagnostyki i ograniczeń. Rzadki przebieg nie jest zapewnieniem bezpieczeństwa spożycia.
[13] [28] [11] [12] [19]Droga źródłowa: antygen, inwolutyna i dawne oceny
Sprawdzone odwołania: Stöver i in. (2019) odsyła do Schmidt (1971), Winkelmann i in. (1982) i Winkelmann i in. (1986) jako wcześniejszej podstawy modelu immunologicznego, a do Lefèvre (1982) w sprawie testu hemaglutynacji. Odczytano pełny tekst Stöver oraz abstrakty obu prac Winkelmanna. Dla Schmidt (1971) i Flammer (1985) odczytano jedynie metadane PubMed; nie udawano lektury brakującego abstraktu lub pełnego tekstu. Referencję Lefèvre zweryfikowano w bibliografii Stöver, bez odczytu samej pracy.
Rozbieżność kompilacji: Polski atlas 2021 nazywa inwolutynę antygenowym białkiem i przytacza hipotezę kumulacji. Nie wskazuje przy tym fragmencie pierwotnego doświadczenia, które miałoby te tezy wykazać. Pierwotna praca Shah i in. (2015) identyfikuje inwolutynę jako małą cząsteczkę diarylocyklopentenonową o aktywności redoks, a nie białko. Badanie to nie utożsamia jej z antygenem klinicznego zespołu krowiakowego. Zachowano rozbieżność bez przenoszenia twierdzenia atlasu do pola toksyny.
[28] [13] [19] [26]Badania ekologiczne
Czysta kultura i ekologiczna rola wydzielanych związków
Kultury współczesnego gatunku: Jargeat i in. (2014) uzyskał dziesięć izolatów P. involutus z owocników i porównywał pełne oraz ubogie podłoże MP. Po 35 dniach w 24 °C i ciemności opisano ograniczony wzrost, 3,71 ±0,93 cm, n=40, oraz wytwarzanie pigmentu na bogatym podłożu. Autorzy nie przypisali tej liczby oddzielnie każdemu podłożu, nie nazwano też automatycznie niepewności odchyleniem standardowym. Brak brązowych kropli w opisie wyników koliduje z ogólniejszym podpisem ilustracji; różnicy nie przypisano wymyślonemu wiekowi.
Inwolutyna: Shah i in. (2015) badał szczep ATCC200175 i filtrat kultury na ekstrakcie kompostowym. Jego identyfikację z linią P. involutus można prześledzić także w tabeli 2 Jargeat i in. (2014). Autorzy zidentyfikowali inwolutynę za pomocą metod chromatograficznych, spektrometrii mas i NMR. Redukcja Fe(III) zachodziła w badanym układzie wydzielanych metabolitów; zdecydowana większość aktywności znajdowała się w filtracie, nie w biomasie. Powstawanie rodników w odrębnym teście wymagało także nadtlenku wodoru i żelaza.
Kontrole i granice: Brak aktywności w kontrolnym podłożu MMN dotyczy opisanego szczepu, czasu i warunków. Nie jest dowodem braku metabolitu we wszystkich owocnikach. Badanie ekologicznego rozkładu materii organicznej nie było badaniem hemolizy pacjentów ani opracowaniem leku. Nie przeniesiono wyników innych gatunków porównywanych w pracy.
[9] [26]Udokumentowane zastosowanie techniczne i badawcze
Barwienie wełny: Yerniyazova i Kuragina opisali w pracy oznaczonej 2021 własne doświadczenia barwienia wełny materiałem grzybowym z obwodu wołgogradzkiego. Wśród badanych gatunków osobno figurują P. involutus i Tapinella atrotomentosa. Dla krowiaka autorzy uzyskali różowawe beże, odcienie jasnobrązowe i zielonkawobrązowe, zależnie od użytej zaprawy glinowej, miedziowej lub żelazowej. To potwierdzone doświadczenie techniczne, bez wykazania wdrożenia przemysłowego.
Identyfikacja i ograniczenia: Autorzy opisują oznaczenie morfologiczne i mikroskopowe na podstawie kluczy, bez molekularnego rozdzielenia kompleksu P. involutus oraz bez numeru okazu przy tym wyniku. Ogólna deklaracja ekologicznego bezpieczeństwa barwników w artykule nie jest gatunkowym badaniem toksykologicznym. Nie przyjęto jej jako oceny zdrowotnej materiału lub odpadu.
Model symbiozy: Lukešová i współautorzy (2015) użyli szczepu PIN-5 jako dodatniej kontroli ektomikoryzowej w eksperymencie z brzozą brodawkowatą. Po sześciu miesiącach stwierdzili płaszcz strzępkowy i sieć Hartiga w korzeniach wszystkich inokulowanych brzóz. Tabela 1 podaje owocnik z Czech i brak numeru sekwencji; wynik ma własny zakres oznaczenia. Nie przejęto do krowiaka właściwości badanych obok endofitów, a eksperymentalnej symbiozy nie przedstawiono jako listy roślin otaczających naturalny owocnik.
[15] [22]Polski sezon i aktualne wykazy prawne
Owocnikowanie: Polska publikacja CILP z 2018 podaje lipiec–październik; atlas Zarzyńskiego z 2021 ma kalendarz czerwiec–listopad. Oba wyniki zachowano jako dane atlasowe tradycyjnego ujęcia gatunku. Są podane w miesiącach i dotyczą polskiego opracowania. Włoski opis formy eburneus oraz pojedyncze daty kolekcji nie zostały użyte do wydłużania polskiego sezonu.
Prawo: Pełne aktualne wykazy sprawdzono w oryginałach ELI. Krowiak nie figuruje w wykazach ochrony z Dz.U.2014 poz.1408 ani w wykazie dopuszczenia do obrotu z Dz.U.2026 poz.258. Wynik prawny nie jest oceną bezpieczeństwa spożycia ani powszechnym pozwoleniem na zbiór w dowolnym miejscu. Białokrowiak trójbarwny (Leucopaxillus compactus), wymieniony w wykazie ochrony częściowej, należy do innego rodzaju.
[10] [19] [24] [30] [23] [29]Siedlisko i występowanie
Siedlisko, obszar i pora roku
Pod względem ekologicznym krowiak podwinięty jest grzybem mikoryzowym. Publikacja Lasów Państwowych dokumentuje jego występowanie w wilgotnych lasach iglastych i liściastych oraz w parkach, w powiązaniu z brzozą, olszą, sosną, świerkiem oraz dębem.
Badania Jargeat i in. (2014) opierały się na próbach z 24 stanowisk we Francji i we Włoszech, ilustrując zróżnicowanie ekologiczne kompleksu w Europie Zachodniej i Południowej, a nie krajowy zasięg w Polsce.
Potwierdzony zasięg występowania
Wszystkie obszary potwierdzone w zapisanych danych źródłowych.
| Kraj | Regiony i stanowiska | Owocnikowanie | Źródła |
|---|---|---|---|
| Wielka Brytania | Nie ustalono regionów w zapisanych danych | VII–X |
|
| Irlandia | Nie ustalono regionów w zapisanych danych | VII–X |
|
| Polska | Dolny Śląsk — zakres nazwany przez źródło | VI–XI |
|
Materiały
Kolekcje zielnikowe
- B121140.1
FR; Cantaous, Hautes-Pyrénées; 2012-11-17; J-P Chaumeton
[9]
Źródła
- Wright et al. 2005, Spatial patterns of gene expression in the extramatrical mycelium and mycorrhizal root tips formed by the ectomycorrhizal fungus Paxillus involutus in association with birch (Betula pendula) seedlings in soil microcosms
- archive-paxillus-involutus-profile
- Pat O’Reilly, Paxillus involutus — opis terenowy
- GIS, Bezpieczne grzybobranie — Krowiak podwinięty
- Jargeat i in. (2014), The Paxillus involutus complex in Europe, Fungal Biology 118:12–31 (także [9])
- Pierwotny zapis źródłowy — P0: paxillus_involutus
- src-eli-protection-2014
- src-eli-trade-2026
- src-lasy-safe
- Li i współautorzy (2021) — Mushroom Poisoning Outbreaks — China, 2020
- Li i współautorzy (2022) — Mushroom Poisoning Outbreaks — China, 2021
- Pierwotne doniesienia kliniczne: PubMed 3784443,7105997,2000656; metadane 4059740,5105189
- DGfM, Vergiftungssyndrome, aktualizacja 22.01.2023 — Paxillus-Syndrom
- Yerniyazova i Kuragina, Natural dyeing with mushrooms and plants growing in the Volgograd region, Irrigated Agriculture4(35): 45–47, DOI 10.35809/2618-8279-2021-4-6
- Referowska-Chodak 2015, Ludowe nazwy grzybów w Polsce, Studia i Materiały CEPL 44/3:218–238
- Gelardi, Segneri, Ercole i Vizzini (2011) — A new white form of Paxillus involutus from Italy
- Paweł Zarzyński, Grzyby polskich lasów, CILP, Warszawa 2021, ISBN978-83-65659-43-9
- Krowiak podwinięty — weryfikacja polskich wykazów 18.10.2026
- Petrović i in., online 2024, wydanie 2025, DOI 10.1080/01480545.2024.2412776 — repozytorium autorów, abstrakt
- Lukešová i in. 2015, The Potential of Dark Septate Endophytes... PLOS ONE 10:e0124752
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów
- Ochrona gatunkowa grzybów, Dz.U. 2014 poz. 1408
- Odczytane abstrakty PubMed: 8817815, 26431968, 39412001, 34004479, 33949256, 24433674
- Shah i in. 2015, Involutin Is an Fe3+ Reductant Secreted by the Ectomycorrhizal Fungus Paxillus involutus during Fenton-Based Decomposition of Organic Matter
- Species Fungorum, current Paxillus involutus and synonyms, RecordID 191172
- Stöver i in. 2019, Fatal Immunohaemolysis, Diagnostics9:130
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 13 lutego 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych, środków spożywczych zawierających grzyby oraz uprawnień klasyfikatora grzybów i grzyboznawcy
- Jednolity wykaz grzybów dopuszczonych do obrotu, Dz.U. 2026 poz. 258
- Wielki słownik języka polskiego PAN, krowiak podwinięty