Jadalny
Wymaga obróbki
Ustaw lokalizację, żeby zobaczyć dane dla swojego regionu.










Maślak sitarz (Suillus bovinus) to pospolity grzyb z rodziny maślakowatych, ściśle związany z sosną. Charakteryzuje się szerokimi, kanciastymi porami przypominającymi sito oraz elastycznym kapeluszem. Jest to gatunek jadalny, choć po przyrządzeniu jego miąższ staje się miękki i gąbczasty, przez co uchodzi za grzyb o pośledniej wartości kulinarnej. Rośnie gromadnie na ubogich, piaszczystych glebach w borach sosnowych, nierzadko w towarzystwie klejka czerwonawego.
Rozpoznawanie, siedlisko i najważniejsze różnice.
Grzybiarz
Budowa owocnika
- Typ budowy
- Owocnik ma kapelusz i trzon.
- Barwa grzybni u podstawy owocnika
- Grzybnia u podstawy trzonu jest różowa.
Kapelusz
- Kształt
- U młodych owocników kapelusz może mieć kształt wypukły lub półkulisty; u dojrzałych owocników — płaski lub wklęsły.
- Ukształtowanie powierzchni
- Powierzchnia kapelusza jest gładka.
- Pokrycie
- Powierzchnia kapelusza jest naga.
- Połysk powierzchni
- W suchych warunkach powierzchnia kapelusza jest lśniąca.
- Lepkość i śluzowatość
- W wilgotnych warunkach powierzchnia kapelusza jest lepka.
- Kolor
- Kapelusz może być cielisty, pomarańczowobrązowy lub płowy.
- Ułożenie brzegu
- U młodych owocników brzeg kapelusza jest podwinięty.
- Obrys brzegu
- U starych owocników obrys brzegu jest falisty.
- Średnica
- Kapelusz może mieć średnicę od 30 do 120 milimetrów.
- Przyleganie skórki kapelusza
- Skórka kapelusza przylega do miąższu.
- Zrost kapeluszy
- Stwierdzono obecność zrostu kapeluszy.
Spód kapelusza
- Typ
- Hymenofor ma budowę rurkową.
Rurki przy trzonie
- Połączenie z trzonem
- Rurki są przyrośnięte do trzonu.
- Szerokość przyrośnięcia hymenoforu
- Rurki są szeroko przyrośnięte.
- Zbieganie hymenoforu po trzonie
- Rurki zbiegają po trzonie.
- Oddzielalność
- Rurki są trudno oddzielalne od kapelusza.
- Kształt porów
- Pory mogą być kanciaste, nieregularne, wydłużone i labiryntowate.
- Naturalna barwa porów
- U młodych owocników pory mogą być żółtawe.
U starych owocników pory mogą być oliwkowobrązowawe. - Jakościowa wielkość porów
- Pory są duże.
- Naturalna barwa rurek
- Rurki mogą być szarożółte, ochrowe lub oliwkowozielonobrązowe.
Trzon i podstawa
- Kształt
- Trzon może mieć kształt walcowaty, a u młodych owocników może mieć kształt maczugowaty.
- Podstawa
- Podstawa trzonu jest zwężona.
- Kolor
- Trzon może być płowy, pomarańczowobrązowy lub cielisty.
- Ukształtowanie powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest gładka.
- Pokrycie powierzchni
- Powierzchnia trzonu może być filcowata lub włóknista.
- Połysk powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest matowa.
- Konsystencja
- Trzon jest włóknisty i kruchy.
- Długość
- Trzon może mieć długość od 20 do 100 milimetrów.
- Grubość
- Trzon może mieć grubość od 5 do 20 milimetrów.
Pierścień
- Obecność
- Pierścień nie występuje u tego gatunku.
Miąższ
- Barwa
- Miąższ może być białawy, żółtawy lub brązowawy, a po gotowaniu może być czerwono-fioletowy lub buraczkowo-fioletowy, po suszeniu może być czerwono-fioletowy lub buraczkowo-fioletowy, a w marynacie może być miedzianoczerwony.
- Smak
- Może mieć lekko kwaśny lub słaby smak.
- Sprężystość
- Miąższ jest sprężysty.
- Struktura
- Miąższ ma strukturę gąbczastą.
- Typ konsystencji miąższu
- Miąższ jest gumowaty.
- Zapach
- Zapach miąższu jest owocowy, a przy tym przyjemny; jest słaby.
Gdzie i kiedy rośnie
- Siedlisko
- Grzyb może występować w lasach iglastych, na obrzeżach lasu, na polanach leśnych lub na przydrożach.
- Podłoże
- Bezpośrednim podłożem wzrostu może być gleba.
- Sposób wyrastania
- Owocniki mogą wyrastać w grupach, kępkami lub być zrośnięte.
- Częstość
- Gatunek jest bardzo pospolity.
- Owocnikowanie
- Owocniki mogą pojawiać się od czerwca do października.
- Obszar występowania
- Potwierdzono występowanie w Polsce.
Jadalność i kuchnia
- Jadalność
- Jadalny
- Wymagana obróbka
- Wymaga obróbki
Prawo
- Ochrona
- W Polsce nie figuruje w wykazie gatunków grzybów objętych ochroną.
- Handel
- W Polsce jest dopuszczony do obrotu handlowego oraz do produkcji przetworów grzybowych.
Z czym można pomylić
Suillus granulatus
Najważniejsze różnice
Maślak ziarnisty (Suillus granulatus) również nie posiada pierścienia i występuje pod sosnami. Różni się od sitarza znacznie drobniejszymi, jasnożółtymi porami oraz obecnością drobnych ziarenek i kropelek płynu na szczycie trzonu. U maślaka sitarza pory są znacznie szersze, kanciaste i nieregularne.
Suillus variegatus
Najważniejsze różnice
Maślak pstry (Suillus variegatus) posiada oliwkowobrązowe pory i rośnie w zbliżonych siedliskach, lecz jego kapelusz ma matową, drobnoziarnistą i pilśniowo-łuseczkowatą powierzchnię. Miąższ maślaka pstrego wyraźnie błękitnieje, podczas gdy kapelusz sitarza w wilgoci jest gładki i lepki, a pory mają wyraźnie sitowaty kształt.
Suillus flavidus
Najważniejsze różnice
Maślak żółtawy, w piśmiennictwie określany także jako maślak błotny (Suillus flavidus), różni się od sitarza obecnością śluzowatego pierścienia na trzonie. W Polsce Suillus flavidus podlega prawnej ochronie częściowej.
Chalciporus piperatus
Najważniejsze różnice
Maślaczek pieprzowy (Chalciporus piperatus) bywa wskazywany jako gatunek mogący prowadzić do pomyłek, jednak charakteryzuje się ostrym, piekącym smakiem, który dyskwalifikuje go kulinarnie, mimo braku właściwości trujących.
FAQ
Czy maślak sitarz jest grzybem jadalnym?
Tak, jest to grzyb jadalny. Wymaga jednak wcześniejszej obróbki termicznej, gdyż surowy może wywołać dolegliwości pokarmowe. Uchodzi za gatunek o przeciętnych walorach smakowych.
Czy przed przyrządzeniem sitarza trzeba ściągać skórkę z kapelusza?
W przeciwieństwie do maślaka zwyczajnego skórka sitarza jest sucha lub tylko lekko lepka i nie schodzi łatwo. Nie ma potrzeby jej zdejmowania, wystarczy oczyścić owocnik.
Z jakimi drzewami mikoryzuje maślak sitarz?
Gatunek ten tworzy obligatoryjną mikoryzę z sosnami, w Polsce przede wszystkim z sosną zwyczajną. Występuje niemal wyłącznie pod tymi drzewami na glebach piaszczystych.
Dlaczego sitarz podczas gotowania zmienia kolor?
To naturalna cecha tego gatunku. Pod wpływem wysokiej temperatury miąższ i rurki sitarza zmieniają barwę na charakterystyczny, fioletowo-różowy lub czerwonawy odcień.
Jaki inny grzyb często rośnie razem z maślakiem sitarzem?
Bardzo często bezpośrednio obok sitarza wyrasta klejek czerwonawy (Gomphidius roseus), który pasożytuje na jego grzybni lub tworzy z nim specyficzny układ wielostronny.
Jaki smak ma miąższ maślaka sitarza?
Miąższ jest łagodny, lekko kwaskowaty lub nieco mdły. Po ugotowaniu staje się miękki i elastyczny, co sprawia, że bywa oceniany niżej niż miąższ innych maślaków.
W jakich miesiącach najczęściej owocuje maślak sitarz?
Owocniki pojawiają się od lata do późnej jesieni. Główny szczyt wysypu w Europie Środkowej przypada na okres od sierpnia do końca października, zależnie od wilgoci.
Czy maślaka sitarza można suszyć?
Tak, sitarz dobrze nadaje się do suszenia, zwłaszcza młode owocniki. Wysuszony miąższ ciemnieje, lecz zachowuje leśny aromat i bywa mielony na proszek grzybowy.
Skąd pochodzi nazwa „sitarz”?
Nazwa nawiązuje do spodu kapelusza, gdzie szerokie, kanciaste i nieregularne pory rurek układają się w strukturę przypominającą wyglądem domowe sito.
Do czego poza kuchnią wykorzystuje się ten gatunek?
Dojrzałe owocniki wykorzystuje się w naturalnym barwierstwie do barwienia wełny na odcienie beżu, żółci i oliwki, a jego grzybnię stosuje się do inokulacji sosen.
Miłośnik
Spód kapelusza
- Długość rurek
- Rurki mogą mieć długość do 10 milimetrów.
Nazwy i historia
- Obowiązująca nazwa krajowa
- Maślak sitarz
- Obowiązująca nazwa taksonomiczna
- Suillus bovinus
- Inne nazwy krajowe
- gęsi pępek, ksitki, sitko, sitacz, sitaczek, siciak, siciarz, sitkarz, sitkowiak, sitkowiec, grzyb sitkowy, sitak, sitkówka, sitniak, sitnik, sitny, sitowiak, sitowiec, sitówka, sito, wolak, rzeszotnik, sitarz, krowiak, sitar, sitarek, sitarka, sitek, sitka, sitki
Obserwacje w domu
Wysyp zarodników
- Potrzebne materiały
- świeży, dojrzały kapelusz, kartka papieru, szklanka lub miseczka, woda
- Czas
- 2–24 h
- Wykonanie
- Połóż kapelusz spodem na papierze.
- Dodaj kroplę wody na wierzch i przykryj.
- Po 2–24 godzinach podnieś kapelusz i obejrzyj osad.
Czego szukać
- Barwa wysypu
- Wysyp zarodników może mieć barwę zieloną lub brązową.
- Odcień wysypu
- Może występować żółtooliwkowy lub jasnooliwkowobrązowy odcień.
Pod mikroskopem
- Potrzebne materiały
- mikroskop świetlny, szkiełko podstawowe i nakrywkowe, igła, woda, zarodniki z wysypu
- Wykonanie
- Przenieś igłą odrobinę wysypu na szkiełko.
- Dodaj kroplę wody, przykryj szkiełkiem i obejrzyj zarodniki.
Czego szukać
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny, wydłużony elipsoidalny, cylindryczno-elipsoidalny lub wrzecionowaty.
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką.
- Wymiary
- Zarodnik może mieć długość od 6,83 do 13 mikrometrów i szerokość od 2,75 do 5 mikrometrów.
Wymiary porównuj po skalibrowaniu skali mikroskopu.
Ekologia i rozmieszczenie
- Odczyn gleby
- Preferuje gleby kwaśne.
- Gleba
- Preferuje gleby piaszczyste.
- Żyzność gleby
- Preferuje gleby ubogie.
- Wilgotność gleby
- Preferuje gleby suche.
- Partnerzy mikoryzowi
- Mikoryzę z tym grzybem tworzą sosny.
- Sposób odżywiania
- Gatunek ma sposób odżywiania mikoryzowy.
Zastosowania pozakulinarne
Głównym udokumentowanym i praktykowanym do dziś pozakulinarnym zastosowaniem maślaka sitarza jest mykobarwierstwo, czyli naturalne barwienie włókien tekstylnych. Dojrzałe, obficie zarodnikujące owocniki są od dawna wykorzystywane przez rzemieślników, szczególnie w krajach skandynawskich i Ameryce Północnej, do barwienia wełny i jedwabiu. W zależności od zastosowanej zaprawy barwierskiej grzyb pozwala uzyskać trwałe, ziemiste odcienie: od ciepłych beżów, żółci i ochry (przy użyciu ałunu), po głębokie oliwkowe zielenie i rdzawe brązy (przy zastosowaniu soli żelaza).
W ujęciu historycznym sitarz znajdował zastosowanie w tradycyjnej gospodarce wiejskiej jako uzupełniająca pasza dla zwierząt domowych. W okresach niedoboru siana i pasz objętościowych suszone bądź parzone owocniki podawano bydłu rogatemu, do czego bezpośrednio nawiązuje łaciński epitet gatunkowy oraz tradycyjne nazwy ludowe w wielu językach europejskich.
We współczesnej gospodarce leśnej i rekultywacji gruntów maślak sitarz jest wykorzystywany jako materiał inokulacyjny. Ze względu na zdolność zasiedlania skrajnie jałowych piasków, preparaty z jego grzybni stosuje się do sztucznej mikoryzacji sadzonek sosny zwyczajnej wprowadzanych na tereny zdegradowane, rekultywowane hałdy poprzemysłowe oraz wydmy, gdzie wspomaga przeżywalność młodych drzew.
Historia i kultura
Maślak sitarz zapisał się w tradycji ludowej i piśmiennictwie mykologicznym przede wszystkim jako grzyb skromny, związany z wiejskim krajobrazem i gospodarką pasterską. Karol Linneusz nadał mu w 1753 roku epitet gatunkowy bovinus (bydlęcy), co odzwierciedlało powszechne w XVIII-wiecznej Europie przekonanie, że owocniki te stanowią paszę dla wypasanego w lasach bydła lub grzyb zdatny jedynie dla najuboższych pasterzy. W polskim nazewnictwie ludowym funkcjonowały określenia takie jak „byczek”, „grzyb bydlęcy”, „krowiak”, a także powszechne „sitarek” i „sitarz”, odnoszące się do siatkowatego układu szerokich porów.
O obecności sitarza w polskiej kulturze świadczą XIX-wieczne dzieła przyrodnicze i etnograficzne, m.in. prace ks. Krzysztofa Kluka, Ignacego Rafała Czerwiakowskiego oraz Józefa Rostafińskiego, dokumentujące wiedzę zielarską i leśną ludu. W literaturze etnograficznej opisywano go jako grzyb ratunkowy zbierany w okresach nieurodzaju przez ubogą ludność wiejską, gdy brakowało cenniejszych darów lasu. Ze względu na pospolite występowanie i ciemnienie przy gotowaniu nie trafił na szlacheckie stoły ani do kanonu literatury pięknej opiewającej polskie grzybobrania, stając się w kulturze symbolem grzyba plebejskiego, niewyszukanego, lecz niezawodnego w czasach niedostatku.
Jadalność i bezpieczeństwo
Maślak sitarz jest grzybem jadalnym, powszechnie uznawanym za gatunek o pośledniej wartości kulinarnej. Bezpieczeństwo spożycia wymaga bezwzględnego poddania owocników obróbce termicznej, takiej jak gotowanie, duszenie lub suszenie, gdyż spożycie na surowo może skutkować podrażnieniem przewodu pokarmowego. Skórka kapelusza jest sucha lub tylko lekko lepka, co stanowi dużą zaletę użytkową – nie trzeba jej ściągać przed dalszym przygotowaniem.
Smak świeżego miąższu jest łagodny, z delikatnym, kwaskowatym lub lekko mdłym posmakiem, a zapach ledwo wyczuwalny. Podczas obróbki na gorąco miąższ mięknie, zyskuje gumowatą, elastyczną strukturę oraz zmienia kolor na fioletoworóżowy lub czerwonawy. Z tego powodu do celów konsumpcyjnych zaleca się wybieranie młodych, jędrnych egzemplarzy, u których hymenofor nie zdążył nadmiernie zgąbczeć.
Preferencje konsumpcyjne wykazują wyraźne zróżnicowanie geograficzne. W Polsce i Europie Środkowej sitarz uchodzi za grzyb uzupełniający, rzadziej ceniony samodzielnie, a częściej suszony na grzybowy proszek lub marynowany w wielogatunkowych zestawach. W Europie Wschodniej cieszy się większym uznaniem – w Rosji i na Białorusi jest tradycyjnie kwaszony oraz solony w beczkach. W krajach zachodnioeuropejskich jest powszechnie ignorowany przez zbieraczy.
Siedlisko i występowanie
Maślak sitarz jest gatunkiem szeroko rozprzestrzenionym w strefie umiarkowanej i borealnej Eurazji. Wraz z nasadzeniami sosny zawleczono go także na inne kontynenty, w tym do Ameryki Północnej, Nowej Zelandii, Australii i Afryki Południowej. W Europie Środkowej i Wschodniej jest grzybem pospolitym na nizinach i wyżynach, rzadszym natomiast w wysokich partiach górskich.
Gatunek ten tworzy obligatoryjną mikoryzę z sosnami, w Polsce przede wszystkim z sosną zwyczajną (Pinus sylvestris), rzadziej z sosną górską czy czarną. Jego siedliskiem są widne bory sosnowe, bory chrobotkowe, piaszczyste wrzosowiska, wydmy śródlądowe oraz skraje duktów leśnych. Preferuje skrajnie ubogie, kwaśne, suche lub umiarkowanie wilgotne podłoża piaszczyste. Owocniki wyrastają najczęściej gromadnie, tworząc rozległe grupy.
Sezon owocowania rozpoczyna się w lipcu i trwa do listopada. Szczyt pojawu w Europie Środkowej przypada na wrzesień i październik. W rejonach skandynawskich sezon kończy się wczesną jesienią, natomiast w basenie Morza Śródziemnego trwa do późnej jesieni.
Badacz
Jadalność i kuchnia
Ustalenia źródłowe: jadalność, spożycie i wykorzystanie
- Jadalność
- Jadalny — źródło oznaczenia
Marek Snowarski, Suillus bovinus, grzyby.pl · Jadalne czy trujące: jadalny.
- Wymagana obróbka
- Wymaga obróbki
DGfM Positivliste der Speisepilze, 2024 · p.1: wystarczające ogrzanie gatunków listy; p.11: wpisSuillus bovinus. Bez wymogu obgotowania w wodzie.
Nazwy naukowe i taksonomia
- Obowiązująca nazwa naukowa
Suillus bovinus
- Dawne nazwy naukowe
- 1753 — Boletus bovinus L.
1760 — Boletus aestivus Schlotterb.
1783 — Agaricus bovinus (L.) Lam.
1792 — Boletus bovinus var. aestivus (Schlotterb.) J.F. Gmel.
1825 — Boletus mitis Pers.
1882 — Boletus bovinus subsp. mitis (Pers.) P. Karst.
1886 — Viscipelles bovina (L.) Quél.
1888 — Ixocomus bovinus (L.) Quél.
1888 — Ixocomus mitis (Pers.) Quél.
1926 — Boletus bovinus var. congoensis Beeli
1942 — Suillus bovinus var. mitis (Pers.) Beneš
1951 [1950] — Boletus bovinus var. viridocaerulescens A. Pearson
1951 — Boletus congoensis (Beeli) Heinem.
1962 [1961] — Suillus bovinus var. viridocaerulescens (A. Pearson) Singer
1987 — Mariaella bovina (L.) Šutara[7]
Według bazy Species Fungorum obowiązującą nazwą naukową gatunku jest Suillus bovinus (L.) Roussel, opublikowana w 1796 roku w Flora Calvados na stronie 34. Nazwę tę utworzono w oparciu o bazonim Boletus bovinus L., opisany w dziele Species Plantarum (tom 2, strona 1177) z 1753 roku. Taksonomicznie grzyb należy do rodzaju Suillus, rodziny Suillaceae, rzędu Boletales, podklasy Agaricomycetidae, klasy Agaricomycetes oraz typu Basidiomycota w królestwie Fungi.
[7]W rejestrach mykologicznych zachowano 15 nazw synonimicznych o zróżnicowanych rangach i datach publikacji:
- Boletus bovinus L., Sp. pl. 2: 1177 (1753)
- Agaricus bovinus (L.) Lam., Encycl. Méth. Bot. 1(1): 52 (1783)
- Viscipelles bovina (L.) Quél., Enchiridion Fungorum in Europa media et praesertim in Gallia Vigentium: 157 (1886)
- Ixocomus bovinus (L.) Quél., Fl. mycol. France (Paris): 413 (1888)
- Mariaella bovina (L.) Šutara, Česká Mykol. 41(2): 76 (1987)
- Boletus aestivus Schlotterb., Acta Helv. Phys.-math. 4: 54, tab. 5:2 (1760)
- Boletus bovinus var. aestivus (Schlotterb.) J.F. Gmel., Syst. Nat., Edn 13 2(2): 1432 (1792)
- Boletus mitis Pers., Mycologia Europaea (Erlanga) 2: 129 (1825)
- Boletus bovinus subsp. mitis (Pers.) P. Karst., Bidr. Känn. Finl. Nat. Folk 37: 10 (1882)
- Ixocomus mitis (Pers.) Quél., Fl. mycol. France (Paris): 414 (1888)
- Suillus bovinus var. mitis (Pers.) Beneš, Mykologický Sborník 22: 57 (1942)
- Boletus bovinus var. congoensis Beeli, Bull. Soc. R. Bot. Belg. 58: 210 (1926)
- Boletus congoensis (Beeli) Heinem., Bull. Jard. bot. État Brux. 21: 331 (1951)
- Boletus bovinus var. viridocaerulescens A. Pearson, Trans. Br. mycol. Soc. 33(3-4): 314 (1951) [1950]
- Suillus bovinus var. viridocaerulescens (A. Pearson) Singer [jako 'viridicaerulescens'], Sydowia 15(1-6): 82 (1962) [1961]
Zestawienie to odzwierciedla ujęcie formalnego rejestru nomenclaturowego; poszczególne nazwy nie zawsze funkcjonowały historycznie w tożsamym zakresie, a opisane odmiany nie posiadają odrębnego potwierdzenia molekularnego.
[7]W literaturze mykologicznej spotyka się rozbieżne zapisy autorstwa nazwy. Rejestr Species Fungorum wskazuje kombinację Suillus bovinus (L.) Roussel z 1796 roku. W czeskim atlasie mykologicznym ČMS podawany jest zapis Suillus bovinus (Pers.) Roussel 1898, który występuje również w polskim urzędowym wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu handlowego. Z kolei w atlasie Snowarskiego obok formy (L.) Roussel pojawia się także zapis (L.) Kuntze.
[7] [3] [5] [8]Zakres taksonu i ograniczenia oznaczania
We wstępnym opisie rodzaju Suillus Assyov podaje obecność pełnego trzonu, jednak cechy tej nie wyszczególniono osobno w monograficznym opisie samego Suillus bovinus. Stanowi to ogólną charakterystykę rodzaju.
[2]- Zakres ujęcia taksonomicznego
Suillus bovinus (L.) Roussel według dokładnego zaakceptowanego dopasowania GBIF i odczytanego archiwalnego wykazu Species Fungorum. Rozbieżne autorstwa w atlasie ČMS oraz polskim wykazie prawnym zachowano literalnie przy tych źródłach; nie nadpisują autorstwa zaakceptowanej nazwy. Wykaz historycznych synonimów nie scala odrębnych wpisów katalogu ani odmian.
[15]
Ekologia i rozmieszczenie
- Częstość — ocena i zakres źródła
- Polska — dane ogólne: Gatunek jest bardzo pospolity. [8]
Diagnostyka laboratoryjna
Dane ustrukturyzowane
Podstawki
Cystydy hymenialne
- Obecność cystyd w hymenium
- Cystydy w hymenium są obecne. [1]
- Długość cystydy hymenialnej
- Na brzegu porów i na wewnętrznej powierzchni rurek długość cystydy hymenialnej może wynosić od 40 do 60 mikrometrów. [1]
- Kształt cystydy hymenialnej
- Na brzegu porów i na wewnętrznej powierzchni rurek cystyda hymenialna może być walcowata lub maczugowata. [1]
- Szerokość cystydy hymenialnej
- Na brzegu porów i na wewnętrznej powierzchni rurek szerokość cystydy hymenialnej może wynosić od 5 do 7 mikrometrów. [1]
Skórka kapelusza
- Układ strzępek skórki
- Strzępki skórki kapelusza mogą być równoległe. [1]
- Kształt elementów skórki kapelusza
- Elementy skórki kapelusza mają kształt walcowaty. [1]
- Szerokość elementów skórki
- Szerokość elementów skórki może wynosić od 3 do 5 mikrometrów. [1]
- Przegrody strzępki skórki
- Strzępka skórki ma przegrody. [1]
- Inkrustacja strzępek skórki
- Inkrustacja strzępek skórki jest obecna. [1]
- Osadzenie strzępek skórki w substancji żelowej
- Strzępki skórki kapelusza są osadzone w substancji żelowej. [1]
Zarodniki
- Obecność wyrostka wnęki bazydiospory
- Stwierdzono obecność wyrostka wnęki bazydiospory. [1]
- Położenie wyrostka wnęki bazydiospory
- Wyrostek wnęki bazydiospory ma położenie mimośrodowe. [1]
- Barwa zarodnika w mikroskopie
- Zarodnik w obrazie mikroskopowym jest bladożółty. [1]
- Krople wewnątrz zarodnika
- W zarodniku stwierdzono obecność kropli. [1]
- Iloraz długości i szerokości zarodnika
- Iloraz długości i szerokości zarodnika może wynosić od 2,28 do 3,09. [1]
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny, wydłużony elipsoidalny, cylindryczno-elipsoidalny lub wrzecionowaty. [1] [8] [3]
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką. [1]
- Grubość ściany zarodnika
- Zarodnik jest grubościenny. [1]
Materiał i metody badań
Metody i zapisy źródłowe — Materiał opisany przez źródło fungipedia-micro-1752.
Identyfikacja kropli: nierozstrzygnięta.
Układ strzępek skórki — zapis źródłowy: „More or less parallel to interwoven.” [1]
Liczba zarodników na jednej podstawce — zapis źródłowy: „4-spored basidia; unconditioned count.” [1]
Położenie wyrostka wnęki bazydiospory — zapis źródłowy: „Eccentric apiculus at one end.” [1]
Obecność wyrostka wnęki bazydiospory — zapis źródłowy: „Minute apiculus.” [1]
Długość podstawki — zapis źródłowy: „Basidia20–25µm.” [1]
Kształt podstawki — zapis źródłowy: „Basidia clavate.” [1]
Szerokość podstawki — zapis źródłowy: „Basidia4–6µm.” [1]
Obecność cystyd w hymenium — zapis źródłowy: „Cheilocystidia and pleurocystidia described.” [1]
Długość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „cheilocystidia40–60µm.” [1]
Długość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „pleurocystidia40–60µm.” [1]
Kształt cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „Cheilocystidia and pleurocystidia cylindrical-clavate.” [1]
Szerokość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „cheilocystidia5–7µm.” [1]
Szerokość cystydy hymenialnej — zapis źródłowy: „pleurocystidia5–7µm.” [1]
Kształt elementów skórki kapelusza — zapis źródłowy: „Pileipellis composed of cylindrical hyphae.” [1]
Szerokość elementów skórki — zapis źródłowy: „Pileipellis hyphae3–5µm; generic-element width, source-described elements are hyphae.” [1]
Przegrody strzępki skórki — zapis źródłowy: „Hyphae septate, simple septa.” [1]
Inkrustacja strzępek skórki — zapis źródłowy: „Often with surface encrustations; source frequency retained in original text.” [1]
Osadzenie strzępek skórki w substancji żelowej — zapis źródłowy: „Upper layer widely spaced by gelatinisation.” [1]
Barwa zarodnika w mikroskopie — zapis źródłowy: „Pale yellow under microscope; medium not stated.” [1]
Krople wewnątrz zarodnika — zapis źródłowy: „Oil droplets inside spores.” [1]
Długość zarodnika — zapis źródłowy: „Study measurements, record1752/summary2171, n=30 SPORES; (6.83, 10.48); raw_data and source summary. No medium stated.” [1]
Iloraz długości i szerokości zarodnika — zapis źródłowy: „Study measurements, record1752/summary2171, n=30 SPORES; (2.28, 3.09); raw_data and source summary. No medium stated.” [1]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „Spores cylindrical-ellipsoidal.” [1]
Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „Smooth spores.” [1]
Grubość ściany zarodnika — zapis źródłowy: „Thick-walled spores.” [1]
Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Study measurements, record1752/summary2171, n=30 SPORES; (2.75, 3.51); raw_data and source summary. No medium stated.” [1]
Metody i zapisy źródłowe — Materiał opisany przez źródło src-snowarski-bovinus.
Metody i zapisy źródłowe — Materiał opisany przez źródło src-cms-bovinus.
Identyfikacja kropli: nierozstrzygnięta.
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „Podlouhle elipsoidní až vřetenovité.” [3]
Materiał i rozmieszczenie polskich kolekcji
Badanie Saby, Falandysza i Nnoroma obejmuje 586 owocników z 13 miejsc w Polsce, zebranych w latach 1993–2013. Wymieniono: Puszcza Darżlubska; Nadmorski Park Krajobrazowy; Dolina Studnicy, Kępice; Sulęczyno; Bory Tucholskie: Łuby; Bory Tucholskie: Osowo Leśne; Bory Tucholskie: Lubichowo; Bory Tucholskie, zbiór 2011/2013; Kaszuny; Szczytno; Wieczfnia Kościelna; Lipowiec Kościelny; Ciechocinek. Źródło grupuje je jako Pomorze, Warmię i Mazury, Mazowsze oraz Kujawy. Są to miejsca pobrania materiału do badania, a nie pełna mapa zasięgu ani podstawa do wyliczenia regularnego sezonu. Grzyby.pl dodatkowo pokazuje kolekcję z lasów milickich. Istniejące identyfikatory regionów Pomorza i Warmii/Mazur są związane z innymi, ściśle nazwanymi zakresami źródeł; nie przypisano do nich nowych stanowisk z domysłu.
[6]Weryfikacja występowania — zakres i ograniczenia
Materiał: Suillus bovinus: krajowy opis atlasowy i materiały z 13 nazwanych stanowisk badania Hg.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 02.11.2026.
Ograniczenia: Nazwy historycznych krain źródła nie są automatycznie granicami współczesnych województw.
[16] [6]Materiał: 13 nazwanych miejsc pobrania materiału — Saba, Falandysz i Nnorom 2016, Table 1.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 02.11.2026.
Ograniczenia: Table 1 zawiera 14 wierszy rocznych dla 13 miejsc, 1993–2013; brak miesięcy, dni, GPS i granic współczesnych województw.
[6]Zakres opracowania
Wymagane kontrole są rozliczone.
Podstawa prawna i zakres oceny
Przepisy dla lokalizacji: Polska
Podstawa informacji o ochronie
Maślak sitarz nie figuruje w krajowych wykazach ochrony gatunkowej grzybów rozporządzenia 2014/1408. Ograniczenia terenowe i własnościowe pozostają odrębną kwestią.
[10]Podstawa informacji o handlu
Maślak sitarz jest dopuszczony do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych w Polsce. Obowiązują warunki rozporządzenia, w tym atest dla świeżych grzybów dziko rosnących w handlu.
[11]Najważniejsze substancje i ich działanie
Badania zawartości rtęci opublikowane w 2016 roku objęły 586 owocników Suillus bovinus zebranych w latach 1993–2013 na 13 stanowiskach w Polsce. Analizowano zdrowe, dojrzałe owocniki oraz próbki wierzchniej warstwy gleby (0–10 cm). W zależności od serii badano pojedyncze owocniki lub próby zbiorcze, dzieląc je na kapelusze (ze skórką) i trzony bądź analizując całe owocniki.
[6]Owocniki oczyszczano nożem z tworzywa sztucznego, krojono, suszono w suszarce elektrycznej w temperaturze 65 °C do uzyskania stałej masy i homogenizowano w porcelanowym moździerzu. Próbki gleby suszono wstępnie w temperaturze pokojowej, a następnie dosuszano w 65 °C do stałej masy, rozcierano i przesiewano przez plastikowe sito o oczkach 2 mm. Wszystkie stężenia pierwiastka podawano w przeliczeniu na suchą masę (mg/kg s.m.).
[6]Rtęć całkowitą oznaczano techniką spektrometrii absorpcji atomowej zimnych par (CV-AAS) z automatycznym analizatorem Nippon Instruments MA-2000 po bezpośredniej desorpcji termicznej i zatężaniu par na pułapce ze złotej wełny. W metodyce pracy wskazano długość fali 296 nm oraz użycie roztworów wzorcowych 1,0 mg/mL przygotowanych z roztworu 10 mg/mL (objętości 100, 150 i 200 µL). Granica wykrywalności metody wynosiła 0,003 mg Hg/kg s.m., a granica oznaczalności 0,005 mg Hg/kg s.m.
[6]Kontrola analityczna obejmowała próbę ślepą i certyfikowane materiały odniesienia badane co 3–5 próbek. Dla materiału CS-M-1 (sproszkowany Suillus bovinus z Instytutu Chemii i Techniki Jądrowej w Warszawie) wartość deklarowana wynosiła 0,174 ± 0,018 mg Hg/kg s.m., a uzyskana w pomiarach 0,185 ± 0,011 mg/kg s.m. (n = 13). Dla materiału CS-M-2 (Agaricus campestris) wartości te wynosiły odpowiednio 0,164 ± 0,004 mg/kg i 0,165 ± 0,005 mg/kg s.m. (n = 8).
[6]Wyniki zawartości rtęci w owocnikach i glebie przedstawia poniższa tabela (stężenia Hg w mg/kg suchej masy; Q oraz BCF bezwymiarowe; format wartości: średnia ± SD / zakres / mediana):
| Stanowisko, rok; próby / owocniki | Hg kapelusze | Hg trzony | Hg gleba | Q kapelusz/trzon | BCF kapelusze | BCF trzony | Całe owocniki i BCF całości |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Puszcza Darżlubska, 2003; 15 / 15 | 0.79 ± 0.4 / 0.30–1.7 / 0.66 | 0.51 ± 0.22 / 0.14–0.88 / 0.43 | 0.017 ± 0.003 / 0.011–0.021 / 0.019 | 1.7 ± 1.1 / 1.0–5.3 / 1.4 | 45 ± 20 / 19–96 / 40 | 29 ± 11 / 7.2–49 / 28 | — |
| Nadmorski Park Krajobrazowy, 2006; 15 / 79 | 0.10 ± 0.06 / 0.015–0.26 / 0.11 | 0.083 ± 0.028 / 0.048–0.14 / 0.082 | 0.016 ± 0.007 / 0.0083–0.035 / 0.013 | 1.3 ± 0.6 / 0.17–2.5 / 1.4 | 8.1 ± 4.9 / 1.2–17 / 8.4 | 5.9 ± 1.9 / 1.9–9.5 / 6.1 | — |
| Dolina Studnicy, Kępice, 2003; 14 / 106 | 0.41 ± 0.30 / 0.098–1.3 / 0.37 | 0.20 ± 0.14 / 0.041–0.59 / 0.17 | 0.025 ± 0.011 / 0.0069–0.048 / 0.023 | 2.2 ± 0.8 / 0.67–4.0 / 2.1 | 19 ± 16 / 2.4–64 / 16 | 9.4 ± 7.5 / 1.1–30 / 7.7 | — |
| Sulęczyno, 2006; 15 / 48 | 0.15 ± 0.05 / 0.10–0.31 / 0.13 | 0.091 ± 0.03 / 0.039–0.16 / 0.095 | 0.025 ± 0.006 / 0.015–0.033 / 0.026 | 1.8 ± 0.8 / 0.96–3.5 / 1.5 | 6.4 ± 2.2 / 4.2–10 / 5.8 | 3.8 ± 1.4 / 1.5–6.2 / 3.6 | — |
| Bory Tucholskie, Łuby, 1993; 1 / 25 | — | — | — | — | — | — | Hg: 0.23; BCF: — |
| Bory Tucholskie, Osowo Leśne, 2006; 15 / 68 | — | — | 0.015 ± 0.004 / 0.0095–0.021 / 0.015 | — | — | — | Hg: 0.21 ± 0.03 / 0.13–0.25 / 0.22; BCF: 14 ± 2 / 10–19 / 14 |
| Bory Tucholskie, Lubichowo, 2007; 13 / 27 | 0.28 ± 0.11 / 0.16–0.60 / 0.26 | 0.17 ± 0.07 / 0.063–0.29 / 0.15 | 0.021 ± 0.016 / 0.0090–0.065 / 0.015 | 1.8 ± 0.6 / 1.1–3.5 / 1.6 | 18 ± 10 / 4.2–38 / 19 | 11 ± 7 / 2.7–23 / 10 | — |
| Bory Tucholskie, 2011; 1 / 60 | — | — | — | — | — | — | Hg: 0.17; BCF: — |
| Bory Tucholskie, 2013; 1 / 62 | — | — | — | — | — | — | Hg: 0.15; BCF: — |
| Kaszuny, 2003; 14 / 14 | 0.33 ± 0.19 / 0.20–0.78 / 0.28 | 0.16 ± 0.10 / 0.070–0.49 / 0.15 | 0.025 ± 0.003 / 0.018–0.031 / 0.025 | 2.0 ± 0.7 / 1.4–4.2 / 1.9 | 13 ± 8 / 4.2–3.1 / 11 | 6.6 ± 4.2 / 3.0–19 / 5.5 | — |
| Szczytno, 2003; 14 / 14 | 0.20 ± 0.04 / 0.13–0.26 / 0.22 | 0.10 ± 0.04 / 0.043–0.15 / 0.088 | 0.031 ± 0.019 / 0.012–0.073 / 0.021 | 2.2 ± 0.6 / 1.4–3.5 / 2.0 | 8.6 ± 3.8 / 3.3–14 / 9.3 | 4.4 ± 1.9 / 1.3–7.9 / 4.7 | — |
| Gmina Kościelna Wieczfnia, 2006; 14 / 15 | 0.11 ± 0.03 / 0.056–0.18 / 0.11 | 0.083 ± 0.030 / 0.055–0.17 / 0.080 | 0.017 ± 0.014 / 0.006–0.62 / 0.013 | 1.3 ± 0.2 / 0.95–1.8 / 1.3 | 9.4 ± 5.6 / 1.4–20 / 7.1 | 7.3 ± 4.7 / 1.0–15 / 5.2 | — |
| Lipowiec Kościelny, 2006; 15 / 20 | 0.38 ± 0.18 / 0.19–0.99 / 0.37 | 0.16 ± 0.13 / 0.07–0.61 / 0.15 | 0.027 ± 0.012 / 0.01–0.04 / 0.03 | 2.6 ± 0.6 / 1.6–4.0 / 2.5 | 19 ± 14 / 8.0–50 / 12 | 7.4 ± 5.4 / 2.4–19 / 5.1 | — |
| Ciechocinek, 2004; 15 / 33 | 0.26 ± 0.06 / 0.20–0.38 / 0.24 | 0.18 ± 0.04 / 0.12–0.25 / 0.17 | 0.026 ± 0.004 / 0.018–0.032 / 0.026 | 1.5 ± 0.3 / 1.1–2.2 / 1.5 | 10 ± 3 / 6.7–16 / 9.2 | 6.8 ± 2.0 / 4.1–10 / 6.6 | — |
Średnie stężenia rtęci w kapeluszach wahały się od 0,10 ± 0,06 do 0,79 ± 0,40 mg/kg s.m., a w trzonach od 0,083 ± 0,028 do 0,51 ± 0,22 mg/kg s.m. Iloraz stężeń kapelusz/trzon (Q) wynosił średnio od 1,3 ± 0,2 do 2,6 ± 0,6 (zakres dla pojedynczych par od 0,17 do 5,3). Współczynniki biokoncentracji (BCF) wynosiły dla kapeluszy 6,4 ± 2,2 do 45 ± 20, a dla trzonów 3,8 ± 1,4 do 29 ± 11. Przy niskim poziomie rtęci w podłożu nie stwierdzono statystycznie istotnej korelacji pomiędzy stężeniem pierwiastka w glebie a jego zawartością w owocnikach.
[6]W publikacji źródłowej odnotowano niespójności edycyjne: w tabeli 1 dla kapeluszy z Kaszun wydrukowano nielogiczny, odwrócony zakres BCF (4,2–3,1), a dla gleby z gminy Kościelna Wieczfnia podano zakres 0,006–0,62 mg/kg przy średniej 0,017 ± 0,014 mg/kg. Ponadto w tekście pracy podano ogólne stwierdzenie, że wszystkie stężenia były poniżej 1 mg/kg, co koliduje z maksymalnymi wartościami kapeluszy sięgającymi 1,3 i 1,7 mg/kg. Odnotowano także wzmiankę o maksymalnej medianie gleby 0,26 mg/kg, podczas gdy w tabeli mediany gleb nie przekraczały 0,03 mg/kg.
[6]W pracy Saby i współpracowników z 2016 roku do szacowania ryzyka przywołano kilka wariantów wartości odniesienia: PTWI 0,004 mg/kg m.c./tydzień i dawkę referencyjną RfD 0,0003 mg/kg m.c./dzień, wartość RfDo 0,0005 mg/kg m.c./dzień, a w części dyskusyjnej PTWI 0,0043 mg/kg m.c./tydzień (odpowiadające 0,00061 mg/kg m.c./dzień). W modelach spożycia przyjęto dwa scenariusze: 100 g świeżych grzybów dziennie dla osoby o masie 30 kg oraz 300 g dziennie dla osoby o masie 70 kg, przy ekspozycji przez 365 dni w roku przez okres 70 lat (dla dzieci wzmiankowano 30 lat), a także model porcji 300 g (90% wody) u osoby o masie 60 kg.
[6]Dla porcji 300 g kapeluszy autorzy oszacowali pobranie rtęci na 0,0033 mg z grzybów z terenu gminy Kościelna Wieczfnia oraz 0,024 mg z Puszczy Darżlubskiej. W tekście wskazano Kościelną Wieczfnię jako stanowisko o najniższej średniej w kapeluszach (0,11 mg/kg), mimo że w tabeli 1 dla Nadmorskiego Parku Krajobrazowego podano 0,10 mg/kg. Wyliczone pobranie odpowiadało 1,4–10% dawki referencyjnej, odnosząc się zarazem do tygodniowej wartości 0,24 mg Hg przy hipotetycznym założeniu braku rtęci z innych źródeł pokarmowych.
[6]W tabeli 2 publikacji zestawiono szacowane wartości dziennego pobrania (EDI) oraz ilorazu zagrożenia (THQ) dla scenariusza umiarkowanego ALC (100 g/dzień, 30 kg m.c.) i wysokiego HLC (300 g/dzień, 70 kg m.c.). Jednostkę EDI wydrukowano w publikacji jako µg/kg świeżej masy/dzień; opis obliczeń odwołuje się także do masy ciała. THQ jest bezwymiarowe:
| Miejsce | EDI ALC | EDI HLC | THQ ALC | THQ HLC |
|---|---|---|---|---|
| Puszcza Darżlubska | 0.0003–0.0005 | 0.000128–0.000728 | 0.00019–0.00113 | 0.000257–0.001457 |
| Nadmorski Park Krajobrazowy | 0.000005–0.000086 | 0.000006–0.000011 | 0.000009–0.000173 | 0.000013–0.000223 |
| Dolina Studnicy, Kępice | 0.000001–0.000043 | 0.000042–0.000055 | 0.000065–0.000866 | 0.000083–0.001114 |
| Sulęczyno | 0.000003–0.000010 | 0.000004–0.000013 | 0.000066–0.000206 | 0.000085–0.000265 |
| Osowo Leśne | 0.000004–0.000008 | 0.000005–0.000010 | 0.000086–0.000166 | 0.000111–0.000214 |
| Lubichowo | 0.000005–0.000200 | 0.000006–0.000025 | 0.000106–0.000399 | 0.000137–0.000514 |
| Kaszuny | 0.000006–0.000260 | 0.000008–0.000033 | 0.000133–0.000519 | 0.000171–0.000668 |
| Szczytno | 0.000004–0.000008 | 0.000005–0.000011 | 0.000086–0.000173 | 0.000111–0.000223 |
| Gmina Kościelna Wieczfnia | 0.000018–0.000060 | 0.000024–0.000077 | 0.000037–0.000119 | 0.000047–0.000154 |
| Lipowiec Kościelny | 0.000063–0.000330 | 0.000081–0.000420 | 0.000126–0.000659 | 0.000163–0.000848 |
| Ciechocinek | 0.000006–0.000126 | 0.000085–0.000016 | 0.000133–0.000253 | 0.000171–0.000325 |
Wyliczone wskaźniki THQ kształtowały się poniżej 1, przy czym w tabeli źródłowej dla Ciechocinka odnotowano odwrócony zapis zakresu EDI HLC (0,000085–0,000016). Badania dotyczyły oznaczenia rtęci całkowitej i nie obejmowały bezpośredniej analizy form chemicznych (specjacji); informacje o dominacji form nieorganicznych i niższym udziale metylortęci przytoczono za literaturą przedmiotu.
[6]W literaturze odnotowano podwyższone stężenia rtęci u innych gatunków maślaków z terenów zanieczyszczonych hutnictwem miedzi i rtęci (region Spiszu na Słowacji): 5,7 mg/kg s.m. u Suillus granulatus, 4,8 mg/kg u Suillus grevillei i 5,8 mg/kg u Suillus luteus. U węgierskich okazów Suillus granulatus stwierdzono 2,5 mg/kg s.m. pomimo braku lokalnych źródeł skażenia przemysłowego. Wyniki te dotyczą jednak innych taksonów, a w badaniach polskiego sitarza ze stanowisk o niskim zanieczyszczeniu podłoża nie zaobserwowano istotnej zależności akumulacji od stężeń w glebie.
[6]Siedlisko i występowanie
W Czechach sezon owocnikowania przypada na okres od sierpnia do października. W bazie ČMS opublikowano udokumentowane znaleziska terenowe: okaz 0013-2012-0001 z 23 września 2012 r. (Středočeský kraj), 0066-2022-0171 z 17 września 2022 r. (Středočeský kraj) oraz 0188-2022-0035 z 30 października 2022 r. (Královehradecký kraj).
[3]Maślakowi sitarzowi bardzo często towarzyszy klejówka różowa (Gomphidius roseus), która według obserwacji terenowych wyrasta wyłącznie w sąsiedztwie tego gatunku. Przypuszcza się, że klejówka pasożytuje na grzybni sitarza; w badaniach laboratoryjnych stwierdzono, że strzępki klejówki oplatają korzenie sosen, lecz nie wnikają do wnętrza ich tkanek.
[3] [2] [9]Potwierdzony zasięg występowania
Wszystkie obszary potwierdzone w zapisanych danych źródłowych.
| Kraj | Regiony i stanowiska | Owocnikowanie | Źródła |
|---|---|---|---|
| Polska | Puszcza Darżlubska; Nadmorski Park Krajobrazowy; Dolina Studnicy, Kępice; Sulęczyno; Bory Tucholskie: Łuby; Bory Tucholskie: Osowo Leśne; Bory Tucholskie: Lubichowo; Bory Tucholskie; Kaszuny; Szczytno; Wieczfnia Kościelna; Lipowiec Kościelny; Ciechocinek | VI–X |
|
Źródła
- Fungipedia microscopy record by Josep Torres
- B. Assyov, Suillus bovinus, boletales.com
- Karel Tejkal, Česká mykologická společnost, Suillus bovinus
- Obwieszczenie MZ 13.02.2026 Dz.U. 2026 poz. 258 (także [11])
- Saba, Falandysz & Nnorom (2016), Mercury bioaccumulation by Suillus bovinus
- Species Fungorum — Suillus bovinus (L.) Roussel, 1796; RecordID 356928
- Marek Snowarski, Suillus bovinus, grzyby.pl
- Paweł Zarzyński (2021), Grzyby polskich lasów
- protection-2014.pdf
- suillus_bovinus.gbif.exact
- Marek Snowarski — Suillus bovinus, grzyby.pl