Trujący
Ustaw lokalizację, żeby zobaczyć dane dla swojego regionu.












Piestrzenica olbrzymia (Gyromitra gigas) to okazały grzyb wiosenny, owocujący od kwietnia do maja w lasach iglastych i mieszanych. Nieregularna, mózgowato pofałdowana główka osiąga znaczne rozmiary i przybiera barwę żółtobrązową lub ochrową, wyraźnie jaśniejszą niż u piestrzenicy kasztanowatej. Trzon jest krótki, bardzo masywny, pobrużdżony i białawy. Gatunek rośnie często przy butwiejącym drewnie. Z uwagi na obecność niebezpiecznej gyromitryny jest to grzyb trujący i nie nadaje się do spożycia.
Rozpoznawanie, siedlisko i najważniejsze różnice.
Grzybiarz
Budowa owocnika
- Typ budowy
- Owocnik ma kapelusz i trzon.
- Wysokość owocnika
- Owocnik może mieć wysokość od 28 do 200 milimetrów.
- Szerokość owocnika
- Owocnik może mieć szerokość od 70 do 150 milimetrów.
Kapelusz
- Kształt
- Kapelusz może mieć kształt nieregularny lub płatowaty; może mieć kształt nieregularnie jajowaty, a niekiedy może być nieznacznie spłaszczony.
- Ukształtowanie powierzchni
- Powierzchnia kapelusza może być guzkowata, żyłkowana lub fałdowana.
- Pokrycie
- Powierzchnia kapelusza jest naga.
- Kolor
- Kapelusz może być kasztanowy, ochrowobrązowy lub oliwkowożółty, u młodych owocników może być miodowy, a u dojrzałych owocników może być płowy, ochrowy lub rdzawobrązowy.
U młodych owocników brzeg kapelusza może być w kolorze kości słoniowej. - Połączenie brzegu z trzonem
- Brzeg kapelusza jest wolny od trzonu.
- Wysokość
- Kapelusz może mieć wysokość od 16 do 81 milimetrów.
- Wnętrze główki / kapelusza
- Wnętrze główki lub kapelusza jest częściowo wypełnione.
- Jakościowa długość płatów główki
- Płaty główki są krótkie.
- Kształt końców płatów główki
- Końce płatów główki są tępe.
- Połączenie główki z trzonem
- Połączenie główki z trzonem ma postać wielu przyczepów.
- Szerokość główki / kapelusza
- Główka lub kapelusz może mieć szerokość od 40 do 130 milimetrów.
Spód kapelusza
- Typ
- Hymenofor ma budowę fałdzistą.
Trzon i podstawa
- Kolor
- Trzon może być w kolorze kości słoniowej, żółtawy lub szarożółty.
- Ukształtowanie powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest bruzdowana.
- Wnętrze
- Trzon jest pusty.
- Długość
- Trzon może mieć długość od 40 do 60 milimetrów.
- Grubość
- Trzon może mieć grubość od 30 do 50 milimetrów.
- Zakrycie trzonu przez główkę
- Trzon jest prawie całkowicie zakryty przez główkę.
- Jakościowa średnica trzonu
- Trzon jest gruby.
- Jakościowa względna długość trzonu
- Trzon jest krótki.
- Krępość trzonu
- Trzon jest krępy.
- Położenie trzonu względem podłoża
- Trzon jest częściowo zagłębiony w podłożu.
Miąższ
- Barwa
- Miąższ może być biały lub szarożółty.
- Smak
- Smak miąższu może być słaby i niewyróżniający się.
- Odporność na przełamanie lub rozerwanie
- Miąższ jest kruchy.
- Typ konsystencji miąższu
- Miąższ jest woskowaty.
- Zapach
- Zapach miąższu jest słaby; jest przyjemny; jest niewyróżniający się.
- Ocena przyjemności smaku miąższu
- Smak miąższu jest przyjemny.
- Grubość
- Miąższ jest cienki.
Gdzie i kiedy rośnie
- Siedlisko
- Grzyb może występować w lasach liściastych, w lasach iglastych, w lasach mieszanych lub na polanach leśnych.
- Podłoże
- Bezpośrednim podłożem wzrostu może być martwe drewno, drewno zagrzebane lub gleba.
- Sposób wyrastania
- Owocniki mogą wyrastać pojedynczo lub w rozproszonych grupach.
- Częstość
- Owocnikowanie
- Owocniki mogą pojawiać się od marca do maja.
- Obszar występowania
- Potwierdzono występowanie w Polsce.
Jadalność i kuchnia
- Jadalność
- Trujący
Prawo
- Ochrona
- W Polsce nie podlega ochronie gatunkowej.
- Handel
- W Polsce nie jest dopuszczony do obrotu handlowego ani do produkcji przetworów grzybowych.
Z czym można pomylić
FAQ
Czy piestrzenica olbrzymia nadaje się do spożycia?
Nie, jest to gatunek silnie trujący, mogący wywołać śmiertelne uszkodzenie wątroby oraz nerek.
Kiedy można spotkać owocniki tego grzyba?
Występuje wyłącznie wczesną wiosną, głównie od marca do maja, zaraz po stopnieniu śniegu.
Gdzie najczęściej rośnie w lesie?
W borach iglastych i mieszanych, w pobliżu starych pniaków świerkowych i sosnowych.
Czy wielokrotne gotowanie gwarantuje pełne bezpieczeństwo?
Nie, domowe gotowanie nie daje pewności usunięcia wszystkich trucizn i grozi zatruciem oparami.
Czy wdychanie oparów z gotowania tego grzyba jest groźne?
Tak, ulatniające się podczas obróbki substancje mogą doprowadzić do ostrego zatrucia inhalacyjnego.
W jakich rejonach geograficznych występuje?
W chłodniejszych strefach Europy i Azji (zwłaszcza na północy i w górach). Doniesienia z Ameryki Północnej dotyczą odrębnych gatunków z kompleksu G. gigas.
Czy w Polsce dozwolona jest sprzedaż tego gatunku?
Nie, handel tym grzybem na targowiskach i w sklepach jest w Polsce prawnie zabroniony.
Jak dawniej wykorzystywano ten grzyb w obejściu?
Odwarów używano niekiedy w gospodarstwach wiejskich jako domowego środka przeciw muchom.
Czy ten gatunek rośnie latem lub jesienią?
Nie, cykl rozwojowy ogranicza jego pojawianie się wyłącznie do miesięcy wiosennych.
Dlaczego dawniej go jedzono w niektórych krajach?
Wynikało to z lokalnego niedoboru żywności na przednówku i tradycyjnych metod obróbki.
Miłośnik
Nazwy i historia
- Obowiązująca nazwa krajowa
- piestrzenica olbrzymia
- Obowiązująca nazwa taksonomiczna
- Maublancomyces gigas
- Inne nazwy krajowe
- piestrzenicha olbrzymia, babie uszy
Obserwacje w domu
Wysyp zarodników
- Potrzebne materiały
- świeży, dojrzały kapelusz, kartka papieru, szklanka lub miseczka, woda
- Czas
- 2–24 h
- Wykonanie
- Połóż kapelusz spodem na papierze.
- Dodaj kroplę wody na wierzch i przykryj.
- Po 2–24 godzinach podnieś kapelusz i obejrzyj osad.
Czego szukać
- Barwa wysypu
- Wysyp zarodników ma barwę białą.
Pod mikroskopem
- Potrzebne materiały
- mikroskop świetlny, szkiełko podstawowe i nakrywkowe, igła, woda, zarodniki z wysypu
- Wykonanie
- Przenieś igłą odrobinę wysypu na szkiełko.
- Dodaj kroplę wody, przykryj szkiełkiem i obejrzyj zarodniki.
Czego szukać
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny lub niemal wrzecionowaty.
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako ornamentowaną.
- Wymiary — woda
- Zarodnik może mieć długość od 25 do 34,5 mikrometra i szerokość od 11,5 do 14 mikrometrów.
- Wymiary
- Zarodnik może mieć długość od 18 do 24 mikrometrów i szerokość od 8 do 10 mikrometrów.
Wymiary porównuj po skalibrowaniu skali mikroskopu.
Ekologia i rozmieszczenie
- Żyzność gleby
- Preferuje gleby żyzne.
- Wilgotność gleby
- Preferuje gleby wilgotne.
- Zawartość próchnicy
- Preferuje gleby próchniczne.
- Drzewa liściaste w otoczeniu
- W otoczeniu rosną brzoza, topola osika, lipa, graby (w tym grab pospolity), dęby, buki i jesion wyniosły.
- Drzewa iglaste w otoczeniu
- W otoczeniu rosną świerki (w tym świerk pospolity), jodła pospolita, modrzew i sosna zwyczajna.
- Krzewy w otoczeniu
- W otoczeniu rosną leszczyna pospolita, bez czarny, klon zwyczajny, czereśnia ptasia, jesion wyniosły i trzmielina pospolita.
- Runo w otoczeniu
- W otoczeniu rosną klon zwyczajny, bez czarny, jeżyna fałdowana, malina właściwa, niecierpek drobnokwiatowy, pokrzywa zwyczajna, sałatnik leśny, czyściec leśny, czosnaczek pospolity, kupkówka pospolita, glistnik jaskółcze ziele, kuklik pospolity, bodziszek cuchnący, piżmaczek wiosenny, kłobuczka pospolita, wiechlina gajowa, zawilec gajowy, podagrycznik pospolity, jaskier ostry, przetacznik ożankowy, śmiałek darniowy, kłosownica leśna, powój polny, szczawik zajęczy i trędownik bulwiasty.
- Sposób odżywiania
- Gatunek ma sposób odżywiania saprotroficzny.
- Piętra wysokościowe
- Charakter geochemiczny podłoża geologicznego
- Podłoże geologiczne może być kwaśne lub zasadowe.
Zastosowania pozakulinarne
Zastosowania pozakulinarne tego gatunku miały charakter w przeważającej mierze tradycyjny i rzemieślniczy. W dawnych gospodarstwach leśnych wywary z piestrzenic, z uwagi na ich toksyczne właściwości, bywały używane jako prymitywne, naturalne środki owadobójcze do zwalczania much, pcheł oraz mrówek w budynkach gospodarskich. W niektórych społecznościach północnych wysuszone owocniki wykorzystywano w celach obrzędowych jako kadzidło odstraszające złe moce i uciążliwe insekty podczas wiosennych prac w oborach. Ze względu na unikalną, mózgowatą fakturę i trwałość po zasuszeniu, grzyb ten służy od dziesięcioleci w pracowniach szkolnych i uniwersyteckich jako rekwizyt dydaktyczny do nauki morfologii workowców. W sztuce ludowej jego forma bywała niekiedy inspiracją dla rzeźbiarzy w drewnie tworzących motywy runa leśnego.
Historia i kultura
W kulturze ludów północnej i wschodniej Europy wczesnowiosenne piestrzenice były postrzegane jako upragniony, choć zdradliwy znak nadejścia wiosny po długiej, mroźnej zimie. W tradycji fińskiej i rosyjskiej owocniki stanowiły element lokalnych targów wiosennych, gdzie handlowano nimi z zachowaniem skomplikowanych ostrzeżeń dotyczących postępowania z towarem. Wokół tych grzybów narosło wiele ludowych przesądów i przestróg, przestrzegających zbieraczy przed wchodzeniem do lasu z dziećmi czy spożywaniem potraw w pośpiechu. W tradycyjnych opowieściach skandynawskich ich pofałdowana forma kojarzona była z dawnymi duchami leśnymi i mądrością ziemi budzącej się ze snu. W literaturze historycznej pojawiają się wzmianki o powtarzających się co roku tajemniczych zgonach całych rodzin, co w minionych stuleciach przypisywano rzekomym klątwom lub złemu powietrzu unoszącemu się z garnków.
Jadalność i bezpieczeństwo
Piestrzenica olbrzymia (Gyromitra gigas) jest grzybem trującym i niebezpiecznym dla zdrowia oraz życia człowieka. Zawiera gyromitrynę – substancję toksyczną, która w organizmie ulega przekształceniu w toksyczną monometylohydrazynę (MMH), wykazującą silne działanie hepatotoksyczne, nefrotoksyczne oraz neurotoksyczne.
Mimo że w przeszłości w niektórych regionach bywała zbierana i spożywana po wcześniejszym obgotowaniu, współczesne standardy mykologiczne i medyczne bezwzględnie zakazują jej spożywania. Obróbka termiczna ani suszenie nie dają gwarancji całkowitej neutralizacji toksyny, a wdychanie par wydzielających się podczas gotowania może prowadzić do ostrego zatrucia inhalacyjnego.
Pierwsze objawy zatrucia pojawiają się zwykle po okresie utajenia trwającym od 6 do 12 godzin (niekiedy dłużej). Obejmują one gwałtowne nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunkę i osłabienie. W ciężkich przypadkach zatrucie prowadzi do ostrej niewydolności wątroby i nerek, żółtaczki, a także powikłań neurologicznych, w tym drgawek i śpiączki.
Siedlisko i występowanie
Piestrzenica olbrzymia występuje głównie w chłodniejszych i umiarkowanych strefach Eurazji, wykazując preferencje ku rejonom północnym i górzystym Europy oraz Azji; historyczne doniesienia z Ameryki Północnej dotyczą w rzeczywistości odrębnych gatunków z grupy G. gigas (takich jak G. korfii, G. montana czy G. americanigigas). Spotykana jest przede wszystkim w lasach iglastych i mieszanych, ze szczególnym uwzględnieniem borów sosnowych i świerkowych, rzadziej w drzewostanach z udziałem buka, brzozy lub osiki. Owocniki rozwijają się bezpośrednio na ziemi, często w pobliżu butwiejących pniaków, korzeni i rozkładającego się drewna iglastego, a także na piaszczystym, wilgotnym podłożu leśnym. Sezon jej występowania jest krótki i ściśle ograniczony do wczesnej wiosny, rozpoczynając się w sprzyjających warunkach już w marcu, a kończąc w maju. Na nizinach pojawia się tuż po stopnieniu śniegu, natomiast w wyższych położeniach górskich oraz w rejonach borealnych szczyt owocowania przypada dopiero na przełom maja i czerwca, gdy ziemia dostatecznie odtaje.
Źródła
- příroda Vysočiny, Gyromitra gigas (Krombh.) Cooke – ucháč obrovský v Kraji Vysočina
- retained-915083ea745adef0
- Carbone 2018 — polski opis materiału i metod oraz źródłowe wyniki G.gigas
- Ekologia.pl — Piestrzenica olbrzymia, atlas internetowy
- Golis i Konatowska 2013 — stanowisko G.gigas w Parku Krajobrazowym Promno, druk142–145
- Karg i Kujawa 2011 — stanowisko G.gigas w Lesie Rąbiń, druk108–109
- Lasy Państwowe 2019 — Nietypowy grzyb znaleziony w bieszczadzkich lasach
Badacz
Jadalność i kuchnia
Ustalenia źródłowe: jadalność, spożycie i wykorzystanie
- Jadalność
- Trujący — źródło oznaczenia
Dirks i in.2023 — Not all bad: rozkład gyromitryny i metoda UHPLC · Dirks2023, tabela2 i dyskusja PDF9–13: Toxic dla europejskiego G.gigas, ocena autora oparta na starszej literaturze. Nie jest wynikiem własnego dodatniego testu2023 tej odmiany gatunku. Badanie2024 daje cztery wyniki niewykrycia i nie ustala bezpieczeństwa spożycia.
Lasy Państwowe2019 — Nietypowy grzyb znaleziony w bieszczadzkich lasach · Informacja LP2019: nie zaleca spożywania, omawia gyromitrynę i ryzyko pomyłki. Wtórna ocena, nie oznaczenie analityczne.
Nazwy naukowe i taksonomia
- Obowiązująca nazwa naukowa
Maublancomyces gigas
Piestrzenica olbrzymia należy do rodziny krążkownicowatych (Discinaceae). W rewizji filogenomicznej Dirksa i współpracowników z 2025 roku europejski takson został zaklasyfikowany jako Maublancomyces gigas (Krombh.) Herter, 1950. Badacze podzielili rodzinę Discinaceae na dziesięć rodzajów, przyjmując nazwę Maublancomyces jako najwcześniejszą dostępną dla grupy, której gatunkiem typowym jest właśnie M. gigas. Pod tym mianem takson figuruje także w systemie NCBI Taxonomy.
Ujęcia nomenklatoryczne w bazach mykologicznych pozostają rozbieżne. W Index Fungorum jako nazwę preferowaną podano Discina gigas (Krombh.) Eckblad, 1968, natomiast w zestawieniu Species Fungorum kombinację Maublancomyces gigas uznano za jej synonim. Są to odmienne interpretacje systematyczne tego samego europejskiego grzyba, a nie osobne taksony różniące się barwą czy wymiarami. Baza NCBI Taxonomy porządkuje dane sekwencyjne i nie stanowi rozstrzygającego autorytetu taksonomicznego.
Bazonimem gatunku jest opisany w 1834 roku Helvella gigas Krombh. W literaturze spotyka się również kombinacje Gyromitra gigas, Discina gigas, Neogyromitra gigas oraz Mitrophora gigas. W przypadku nazwy Gyromitra gigas autorstwo kombinacji bywa podawane różnie: Index Fungorum wskazuje (Krombh.) Quél., 1873, z kolei NCBI podaje (Krombh.) Cooke, 1878.
- Zakres ujęcia taksonomicznego
Europejskie G.gigas sensu stricto, epityp TUR-A208088 z2018, w ujęciu rodzaju Maublancomyces przyjętym w2025. Rozdzielenie kompleksu w2022 wymaga odrębności G.ussuriensis, G.americanigigas, G.montana i G.ticiniana. Dawne szerokie użycia nazwy w Ameryce oraz nierozpoznane kliniczne próbki nie otrzymują wstecznego współczesnego oznaczenia. Rozbieżności preferencji rejestrów i autorstwa historycznych kombinacji zachowane.
[15] [11] [9] [13] [25] [17] [19] [20] [30]
Ekologia i rozmieszczenie
- Częstość — ocena i zakres źródła
- Europejskie kolekcje opisane w pracy Carbone i in. (2018): Gatunek jest niezbyt częsty. [14]
Diagnostyka laboratoryjna
Dane ustrukturyzowane
Worki
- Liczba zarodników w worku
- Liczba zarodników w worku wynosi 8. [14]
- Pochodzenie nasady worka
- Nasada worka powstaje z pastorałek. [14]
- Sposób otwierania worka
- Worek otwiera się wieczkiem. [14]
- Całkowita długość worka
- Całkowita długość worka może wynosić od 290 do 330 mikrometrów. [14]
- Obecność worków
- Stwierdzono obecność worków. [14]
- Kształt worka
- Worek jest cylindryczny. [14]
- Szerokość worka
- Szerokość worka może wynosić od 19 do 21 mikrometrów. [14]
Pozostałe cechy laboratoryjne
- Średnica komórek ekscypulum
- W warstwie zewnętrznej średnica komórek ekscypulum może wynosić do 35 mikrometrów. [14]
- Przegrody strzępek ekscypulum
- W warstwie rdzeniowej strzępki ekscypulum mają przegrody. [14]
- Kształt strzępek ekscypulum
- W warstwie rdzeniowej strzępki ekscypulum mogą być cylindryczne. [14]
W warstwie zewnętrznej strzępki ekscypulum mogą być cylindryczne lub maczugowate. [14] - Jakościowa grubość ścian strzępek ekscypulum
- Strzępki ekscypulum mogą być grubościenne. [14]
W warstwie zewnętrznej strzępki ekscypulum mogą być cienkościenne. [14] - Grubość ściany strzępki ekscypulum
- W warstwie rdzeniowej średnia grubość ścian strzępek ekscypulum wynosi 0,8 mikrometra. [14]
- Szerokość strzępek ekscypulum
- W warstwie rdzeniowej szerokość strzępek ekscypulum może wynosić od 7 do 25 mikrometrów. [14]
- Wygląd optyczny elementów ekscypulum
- W warstwie zewnętrznej elementy ekscypulum są hialinowe. [14]
W warstwie rdzeniowej elementy ekscypulum są hialinowe. [14] - Budowa ekscypulum
- W warstwie rdzeniowej ekscypulum może mieć budowę typu textura intricata. [14]
W warstwie zewnętrznej ekscypulum może mieć budowę typu textura globulosa, textura angularis lub niemal textura globulosa. [14] - Barwa mikroskopowa wstawki
- Wstawka jest brązowa. [14]
- Położenie pigmentu we wstawkach
- Pigment we wstawkach występuje w górnej części wstawki. [14]
- Obecność pigmentu we wstawkach
- Stwierdzono obecność pigmentu we wstawkach. [14]
- Przegrody wstawki
- Wstawka ma przegrody. [14]
- Kształt wstawki
- Wstawka jest cylindryczna. [14]
- Nabrzmienie wstawki
- Wstawka jest nabrzmiała przy szczycie. [14]
- Szerokość wstawki
- Szerokość wstawki może wynosić do 11 mikrometrów. [14]
Sekwencje DNA
- Sekwencja
Gyromitra gigas; ITS; MH938664; LK95.04.08
- Sekwencja
Gyromitra gigas; LSU nrDNA; MH938310; LK95.04.08
- Sekwencja
Gyromitra gigas; ITS; MH938665; LY NV2007.04.20
- Sekwencja
Gyromitra gigas; LSU nrDNA; MH938311; LY NV2007.04.20
- Sekwencja
Gyromitra gigas; ITS; MH938663; TUR-A208088
- Sekwencja
Gyromitra gigas; LSU nrDNA; MH938309; TUR-A208088
- Sekwencja
Gyromitra gigas; ITS; MH938666; TUR-A208089
- Sekwencja
Gyromitra gigas; ITS; MH938667; TUR-A208091
- Sekwencja
Gyromitra gigas; LSU nrDNA; MH938312; TUR-A208091
- Sekwencja
Gyromitra gigas; ITS; MH938668; TUR-A208092
- Sekwencja
Gyromitra gigas; LSU nrDNA; MH938313; TUR-A208092
- Sekwencja
Gyromitra gigas; ITS; MH938669; TUR-A208093
- Sekwencja
Gyromitra gigas; LSU nrDNA; MH938314; TUR-A208093
Zarodniki
- Obecność polarnych wyrostków askospory
- Stwierdzono obecność polarnych wyrostków askospory. [14]
- Zasięg polarnych wyrostków na ścianie askospory
- Polarne wyrostki askospory są niezbiegające po ścianie. [14]
- Wysokość polarnych wyrostków askospory
- Wysokość polarnych wyrostków askospory może wynosić do 2,5 mikrometra. [14]
- Położenie polarnych wyrostków askospory
- Położenie polarnych wyrostków askospory jest dwubiegunowe. [14]
- Kształt polarnych wyrostków askospory
- Kształt polarnych wyrostków askospory może być tępy lub ścięty. [14]
- Barwa zarodnika w mikroskopie
- Zarodnik w obrazie mikroskopowym jest hialinowy, bezbarwny i przejrzysty. [3]
- Obecność ciał lipidowych
- Stwierdzono obecność ciał lipidowych. [14]
- Rozmieszczenie ciał lipidowych
- Ciała lipidowe mają rozmieszczenie centralne i przy biegunach. [14]
- Liczba kropli lipidowych w zarodniku
- Liczba kropli lipidowych w zarodniku wynosi 3. [14]
- Średnica kropli lipidowych
- Średnica kropli lipidowych może wynosić do 3 mikrometrów. Podana średnica dotyczy kropli przy biegunach zarodnika. [14]
Średnica kropli lipidowych może wynosić od 9 do 10 mikrometrów. Podana średnica dotyczy kropli w centralnej części zarodnika. [14] - Forma ornamentacji zarodnika
- Ornamentacja zarodnika może być żebrowana lub brodawkowata. [14] [3] [24]
- Połączenie elementów ornamentacji
- Układ elementów ornamentacji ma postać niepełnej siateczki. [14]
- Iloraz długości i szerokości zarodnika
- Iloraz długości i szerokości zarodnika może wynosić od 2,1 do 2,75. [14]
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako ornamentowaną. [14] [3] [24]
- Symetria zarodnika
- Zarodnik jest nierównoboczny w profilu. [14]
- Grubość ściany zarodnika
- Ściana zarodnika może mieć grubość do 1 mikrometra. [14]
Materiał i metody badań
- Masa badanego owocnika
- Masa owocnika może wynosić od 3 do 219 gramów.
Średnia masa owocnika w badanym materiale wynosi 63,1 grama. Niepewność o rodzaju niepodanym w źródle wynosi 8,03 grama.[1]
Badanie składu i aktywności — materiał i ograniczenia
Materiał: Historyczne trzy europejskie okazy oznaczone jako G. gigas, Viernstein/Jurenitsch/Kubelka 1980, odczytane wyłącznie przez dyskusję Dirksa 2023. Dwa dodatnie wyniki 0,05 i 0,74 mg/kg świeżego materiału; chromatografia gazowa według cytującego autora. Numerów okazów, DNA i pełnego oryginału nie uzyskano.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Ograniczenia: Wtórny odczyt starszych wyników; pierwotna praca 1980 nie jest odczytana. Historyczne oznaczenie bez retrospektywnego potwierdzenia tożsamości DNA. Dwa odrębne zgłoszone wyniki, bez konwersji na masę suchą i bez wyprowadzania współczesnego zakresu gatunku. Trzeci historyczny wynik niewykrycia nie jest zerowym stężeniem; wyników nie wykonali ponownie autorzy 2023.
[18]Materiał: Cztery suszone okazy G. gigas z Niemiec/Bawarii: MICH345132 (ITS PP188425, LSU PP188416), MICH345140 (ITS PP188427, LSU PP188418), MICH345141 (ITS PP188428, LSU PP188419), MICH345151 (ITS PP188429, LSU PP188420). Oznaczenie gyromitryny qTOF LC/MS; tabela 1 i §2–3 Lagrange 2024.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Ograniczenia: W żadnym z czterech okazów nie wykryto związku; nie przypisano im zerowego stężenia. W odczytanym wyniku nie podano liczbowego LOD, którego nie przeniesiono z innej pracy. Nie jest to gwarancja nieobecności w całym gatunku, polska próba ani wynik bezpieczeństwa spożycia.
[27]Archiwalny opis siedliska
W środkowoeuropejskich lasach owocnikom towarzyszą najczęściej brzozy, osiki, świerki, lipy, graby oraz dęby.
W skali europejskiej piestrzenica olbrzymia jest grzybem spotykanym niezbyt często, choć w sprzyjających sezonach potrafi pojawiać się lokalnie w dużej liczbie owocników.
- Wyniki źródłowe — Długość zarodnika
- 18–24 µm [8]
Materiał badania: Materiał świeży i suszony europejskiego Gyromitra gigas sensu stricto z opracowania Carbone i in.(2018). Opis zbiorczy; epityp TUR-A208088, Těptín w Czechach,27.04.2018, ITS MH938663 i LSU MH938309. Podsumowania nie przypisano w całości jednemu okazowi ani Polsce. 27–32 µm (skrajnie 25–34,5 µm) [14] - Wyniki źródłowe — Szerokość zarodnika
- Materiał badania: Materiał świeży i suszony europejskiego Gyromitra gigas sensu stricto z opracowania Carbone i in.(2018). Opis zbiorczy; epityp TUR-A208088, Těptín w Czechach,27.04.2018, ITS MH938663 i LSU MH938309. Podsumowania nie przypisano w całości jednemu okazowi ani Polsce. 12–13 µm (skrajnie 11,5–14 µm) [14]
8–10 µm [8]
Metody i zapisy źródłowe — Materiał świeży i suszony europejskiego Gyromitra gigas sensu stricto z opracowania Carbone i in.(2018). Opis zbiorczy; epityp TUR-A208088, Těptín w Czechach,27.04.2018, ITS MH938663 i LSU MH938309. Podsumowania nie przypisano w całości jednemu okazowi ani Polsce.
Metoda źródłowa. Technika: mikroskopia świetlna (LM). Medium: woda. Opis metody w źródle: Carbone2018, druk188/PDF2: mikroskopia świetlna OlympusCX31 i CX41, obiektywy10×,40×,60× i100× immersyjny. Preparaty w wodzie do pomiarów i pigmentacji. W pracy używano także odczynnika Melzera, błękitu bawełnianego, czerwieni Kongo i5%KOH; bez dopisywania konkretnego niepodanego odczynnika do pojedynczej obserwacji.
Średnica komórek ekscypulum — zapis źródłowy: „hyaline cells up to35µm in diameter; no lower bound” [14]
Przegrody strzępek ekscypulum — zapis źródłowy: „medullary hyphae septate” [14]
Kształt strzępek ekscypulum — zapis źródłowy: „hyaline cylindrical septate hyphae” [14]
Kształt strzępek ekscypulum — zapis źródłowy: „external hyphae cylindrical to clavate; alternatives, no combined shape inferred” [14]
Jakościowa grubość ścian strzępek ekscypulum — zapis źródłowy: „external hyphae thin-walled; not the medullary mean wall value” [14]
Jakościowa grubość ścian strzępek ekscypulum — zapis źródłowy: „Carbone2018, druk192/PDF6: excipulum_hypha_wall_class” [14]
Grubość ściany strzępki ekscypulum — zapis źródłowy: „Medullary excipulum: av.0.8µm thick-walled; średnia0,8µm, nie zakres ani ściana zarodnika.” [14]
Szerokość strzępek ekscypulum — zapis źródłowy: „medullary hyphae7–12µm broad, sometimes inflated up to25µm” [14]
Wygląd optyczny elementów ekscypulum — zapis źródłowy: „hyaline source-described elements” [14]
Budowa ekscypulum — zapis źródłowy: „Medullary excipulum of textura intricata” [14]
Budowa ekscypulum — zapis źródłowy: „Ectal excipulum of a textura globulosa to subglobulosa/angularis” [14]
Budowa ekscypulum — zapis źródłowy: „Carbone2018, druk192/PDF6: excipulum_structure” [14]
Barwa mikroskopowa wstawki — zapis źródłowy: „brown pigment in upper part; not whole-cell brown or chemical response” [14]
Położenie pigmentu we wstawkach — zapis źródłowy: „brown pigment in the upper part of the paraphysis” [14]
Obecność pigmentu we wstawkach — zapis źródłowy: „paraphyses containing brown pigment in the upper part” [14]
Grubość ściany zarodnika — zapis źródłowy: „wall up to0.8–1µm; only upper ceiling1 encoded, literal upper band retained” [14]
Metody i zapisy źródłowe — Materiał świeży i suszony europejskiego Gyromitra gigas sensu stricto z opracowania Carbone i in.(2018). Opis zbiorczy; epityp TUR-A208088, Těptín w Czechach,27.04.2018, ITS MH938663 i LSU MH938309. Podsumowania nie przypisano w całości jednemu okazowi ani Polsce.
Identyfikacja kropli: nierozstrzygnięta.
Metoda źródłowa. Technika: mikroskopia świetlna (LM). Medium: woda. Opis metody w źródle: Carbone2018, druk188/PDF2: mikroskopia świetlna OlympusCX31 i CX41, obiektywy10×,40×,60× i100× immersyjny. Preparaty w wodzie do pomiarów i pigmentacji. W pracy używano także odczynnika Melzera, błękitu bawełnianego, czerwieni Kongo i5%KOH; bez dopisywania konkretnego niepodanego odczynnika do pojedynczej obserwacji.
Przegrody wstawki; Kształt wstawki; Szerokość wstawki — zapis źródłowy: „Wstawki cylindryczne, z przegrodami; szczyt do 11 µm szerokości, z brązowym pigmentem.” [14]
Nabrzmienie wstawki — zapis źródłowy: „Carbone2018, druk192/PDF6: paraphyses enlarged at the top. Nabrzmienie szczytu osobno od cylindrycznego kształtu wstawki, bez dopisania stopnia lub maczugowatości.” [14]
Obecność polarnych wyrostków askospory; Zasięg polarnych wyrostków na ścianie askospory; Wysokość polarnych wyrostków askospory; Położenie polarnych wyrostków askospory; Kształt polarnych wyrostków askospory — zapis źródłowy: „Na obu biegunach tępe, czasem ścięte, niezbiegające apikule, do 2,5 µm wysokości. Nie zastąpiono pojęcia niezbiegające pojęciem zlania wypustek.” [14]
Długość zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Carbone et al. 2018: (25–)27–32(–34,5) × (11,5–)12–13(–14) µm; najczęściej 27–30 × 12–13 µm; n>50 w opisie. Metodyka co najmniej 25–30 wolnych dojrzałych zarodników/kolekcję.” [14]
Forma ornamentacji zarodnika; Połączenie elementów ornamentacji; Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „Niskie grzbiety tworzące przeważnie niepełną siateczkę; widoczne także bez błękitu bawełnianego przy obiektywie immersyjnym 100× (nie całkowite powiększenie 100×).” [14]
Iloraz długości i szerokości zarodnika — zapis źródłowy: „Iloraz długości i szerokości Q: (2,1–)2,2–2,5(–2,75); osobny pomiar, nie nowy opis tej samej długości.” [14]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „Elipsoidalne do prawie wrzecionowatych, czasem nierównoboczne.” [14]
Symetria zarodnika — zapis źródłowy: „Carbone2018, druk192/PDF6: sometimes inequilateral. Zmienność jawnie źródłowa, bez dopisania częstości liczbowej lub równoboczności pozostałych zarodników.” [14]
Metody i zapisy źródłowe — Exact source material and scope: ["Gyromitra gigas sensu stricto Carbone et al.2018", {}, null, null]
Barwa zarodnika w mikroskopie — zapis źródłowy: „Hialinowe zarodniki.” [3]
Metody i zapisy źródłowe — M.Snowarski GRej Gyromitra gigas
Metody i zapisy źródłowe — Materiał świeży i suszony europejskiego Gyromitra gigas sensu stricto z opracowania Carbone i in.(2018). Opis zbiorczy; epityp TUR-A208088, Těptín w Czechach,27.04.2018, ITS MH938663 i LSU MH938309. Podsumowania nie przypisano w całości jednemu okazowi ani Polsce.
Identyfikacja kropli: lipidowa (potwierdzona).
Metoda źródłowa. Technika: mikroskopia świetlna (LM). Medium: woda. Opis metody w źródle: Carbone2018, druk188/PDF2: mikroskopia świetlna OlympusCX31 i CX41, obiektywy10×,40×,60× i100× immersyjny. Preparaty w wodzie do pomiarów i pigmentacji. W pracy używano także odczynnika Melzera, błękitu bawełnianego, czerwieni Kongo i5%KOH; bez dopisywania konkretnego niepodanego odczynnika do pojedynczej obserwacji.
Rozmieszczenie ciał lipidowych — zapis źródłowy: „one large central oil drop and two small polar oil drops, one at each pole — współwystępowanie w tej samej askosporze, Carbone2018 druk192/PDF6.” [14]
Liczba kropli lipidowych w zarodniku — zapis źródłowy: „one central plus two polar oil drops:1+2=3 per ascospore; not sample N” [14]
Średnica kropli lipidowych — zapis źródłowy: „large central oil drop9–10µm” [14]
Średnica kropli lipidowych — zapis źródłowy: „two small polar oil drops, up to3µm; no lower bound given” [14]
Obecność ciał lipidowych — zapis źródłowy: „one large central oil drop and two small polar oil drops” [14]
Metody i zapisy źródłowe — Exact source material and scope: ["Gyromitra gigas sensu grzyby.pl", {}, null, null]
Metody i zapisy źródłowe — Historycznie oznaczony G.gigas, Lohja/Torhola, Finlandia,6.06.1972, H.Harmaja, zielnik H. Wysuszony na powietrzu fragment hymenium; nie materiał polski i nie rozpoznanie molekularne.
Metoda źródłowa. Technika: skaningowa mikroskopia elektronowa (SEM). Opis metody w źródle: Skaningowa mikroskopia elektronowa JSM-U3, fragment hymenium wysuszony na powietrzu i pokryty złotem. Rycina9: G.gigas przy3900×. Bez dopisania niepodanego wymiaru ornamentacji.
Forma ornamentacji zarodnika; Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „SEM: raised ridges, frequently in G.gigas tending to form an indistinct reticulate pattern; własny fiński okaz, druk6 i9.” [24]
Nazwy i zakres gatunku
Nazwa polska: Nazwą główną pozostaje piestrzenica olbrzymia, używana w polskich opisach stanowisk i atlasie Snowarskiego. Piestrzenicha olbrzymia i babie uszy mają poświadczenie w niezależnym atlasie internetowym; jest to dokumentacja nazw zwyczajowych, bez dowodu ich wyłączności dla jednego gatunku. Niepotwierdzona wcześniejsza piestrzenica wielka pozostaje nierozstrzygnięta.
Nazwa naukowa: Przyjęte ujęcie filogenomiczne Dirksa i in. (2025) uzasadnia nazwę Maublancomyces gigas i pierwszeństwo nazwy rodzaju Hertera z 1950 r. Kombinacja ta nie została utworzona dopiero w 2025 r. Discina gigas jest wcześniejszą kombinacją dotyczącą tego samego typu i pozostaje nazwą preferowaną w części rejestrów; rozbieżności rejestrów nie ukryto.
Oznaczenia historyczne: Wyników północnoamerykańskich grzybów nazywanych dawniej G. gigas nie przeniesiono automatycznie do europejskiego gatunku. Miller i in. (2022), na podstawie ITS i LSU, rozdzielają G. gigas s.s., G. ussuriensis i nowy G. americanigigas. Starsza synonimizacja G. ussuriensis w pracy 2018 nie jest zatem bezwarunkowo aktualnym połączeniem gatunków.
[25] [21] [20] [17] [19] [30]Materiał i metody opisu mikroskopowego
Materiał: Opis Carbone i in. (2018) obejmuje materiał świeży i suszony z europejskich kolekcji. Epityp TUR-A208088 pochodzi z Těptína w Czechach, z 27 kwietnia 2018 r.; odpowiadają mu sekwencje ITS MH938663 i LSU MH938309. Zbiorczego opisu nie przypisano w całości temu jednemu okazowi. Profil karty dla Polski nie oznacza polskiego pochodzenia tego materiału.
Obserwacja: Użyto mikroskopów świetlnych Olympus CX31 i CX41 oraz obiektywów 10×, 40×, 60× i 100× z immersją. Pomiary i pigmentację obserwowano w wodzie; w pracy stosowano również odczynnik Melzera, błękit bawełniany, czerwień Kongo i 5% KOH. Nie dopisano odczynnika do wyniku, któremu autor nie przypisał go jednoznacznie, ani nie zamieniono mikroskopowego użycia KOH w makroskopowy test barwny.
Pomiary zarodników: Metody wymagają co najmniej 25–30 naturalnie uwolnionych zarodników z każdej dojrzałej kolekcji. Opis gatunku podaje n > 50 oraz zwykłe wymiary 27–32 × 12–13 µm ze skrajnościami 25–34,5 × 11,5–14 µm; Q zwykle 2,2–2,5, skrajnie 2,1–2,75. Granice każdej osi zachowano, bez obliczania Q z niezależnych krańców. Najczęstszy zakres 27–30 × 12–13 µm pozostaje dodatkową informacją źródłową.
Rozbieżność atlasowa: Snowarski podaje 18–24 × 8–10 µm. To odrębny opis atlasowy, bez udokumentowanej w odczytanym haśle liczebności, dojrzałości i metody pomiaru. Nie uznano go za drugą próbę tego samego badania ani nie przypisano różnicy konkretnej przyczynie. Pierwotny opis 2018 i starsze wartości atlasowe zachowują osobne źródła i konteksty.
Rozdzielenie cech: Źródłowe subfusoid zapisano jako wrzecionowaty kształt z osobnym określeniem przybliżenia. Czasem nierównoboczny profil i rozszerzenie szczytu wstawki są osobnymi obserwacjami. Podane średnio 0,8 µm grubości ściany strzępek rdzenia nie jest grubością ściany zarodnika ani zakresem min–max. Dla wydłużonych komórek zewnętrznej warstwy zapis do 40 × 55 µm nie nazywa osi; nie nadano im arbitralnie etykiet długości i szerokości.
Ciała lipidowe: W tej samej askosporze występuje jedna duża centralna kropla lipidowa i dwie mniejsze krople przy biegunach. Liczba kropli wynosi 3; średnica centralnej kropli to 9–10 µm, a polarnych do 3 µm. Zapis rozmieszczenia wskazuje współwystępowanie w jednym zarodniku.
[17] [22]Polska: podstawa wyniku prawnego
Ochrona: W obowiązującym rozporządzeniu z 2014 r. nie ma piestrzenicy olbrzymiej pod jej nazwą polską i sprawdzonymi nazwami naukowymi. Wymienione Gyromitra ambigua i G. fastigiata dotyczą innych gatunków. Morchella gigas to nazwa przy smardzu półwolnym, a nie Gyromitra gigas. Czerwona lista i propozycja LC nie są wykazem ochrony prawnej.
Handel: Sprawdzono załącznik 1 tekstu jednolitego ogłoszonego 3 marca 2026 r., pozycje 1–72. Nie obejmuje badanego taksonu ani zbiorczo jego rodzaju. Wynik dotyczy polskiego dopuszczenia do obrotu i przetwórstwa; nie rozstrzyga wszystkich lokalnych zakazów zbierania.
[5] [31] [6] [32]Pierwotne badanie SEM zarodników z 1976 roku
Materiał i metoda: Harmaja zbadał w SEM materiał sześciu okazów pięciu gatunków. G. gigas reprezentował okaz z Torhola w okolicach Lohja w Finlandii, zebrany 6 czerwca 1972 r. przez autora i przechowywany w zielniku H. Wysuszony na powietrzu fragment hymenium pokryto złotem i obserwowano mikroskopem JSM-U3 w Helsinkach. Historycznego oznaczenia nie zweryfikowano w tej pracy sekwencjami DNA; nie jest to materiał polski.
Wynik i zakres: Zarodniki badanego G. gigas miały ornamentowaną powierzchnię z wyniesionymi grzbietami, często tworzącymi niewyraźny układ siateczkowaty. Rycina 9 przedstawia ten okaz przy powiększeniu 3900×. Są to obserwacje w skaningowym mikroskopie elektronowym. Wynik pozostaje w Badaczu i nie zastępuje opisu powierzchni widocznej w mikroskopie świetlnym; nie wyprowadzono z obrazu niepodanej liczbowo wysokości ornamentacji.
Granica interpretacji: Niewyraźna tendencja do siateczkowania nie rozstrzyga, czy elementy ornamentacji zamykają oczka. Opis ten nie potwierdza ani pełnej, ani niepełnej siateczki w znaczeniu osobno rozróżnianych cech budowy.
[24]Dokumentacja źródłowa
Ustalenia źródła: Kislitsina i współautorzy (2021) zbadali materiał oznaczony Gyromitra gigas z regionu Kirowa. Wysokość owocników wynosiła 28–113 mm, średnio 60,2 ± 3,5 mm; wysokość kapelusza 16–81 mm, trzonu 7–50 mm, a średnica apotecjum 21–132 mm. Źródło podaje również możliwość osiągania przez cały owocnik 300 mm średnicy. Masa wynosiła 3–219 g, średnio 63,1 ± 8,03 g, CV = 37%. Nie podano liczebności próby, definicji znaku ± ani stanu świeżego lub suchego materiału; tych danych nie domyślano.
[1]Weryfikacja występowania — zakres i ograniczenia
Materiał: Polskie publikowane stanowiska: trzy owocniki LasRąbiń 17.04.2011 i stanowisko Promno 25.04.2013. Opisy oznaczone przez autorów, bez współczesnego potwierdzenia DNA.
Zakres odczytu: Pełny tekst.
Data przeglądu: 18.10.2026.
Ograniczenia: Potwierdzenie opublikowanych stanowisk, nie pełny aktualny atlas zasięgu 2026 ani dowód obecności na każdym dawnym stanowisku. Pełnego tekstu krajowego przeglądu Kujawa 2012 nie odczytano; jego abstrakt nie zastępuje własnych opisów stanowisk.
[25] [21]Materiał: Opublikowany polski zbiór z województwa świętokrzyskiego.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 21.10.2026.
Ograniczenia: Źródłowe oznaczenie i zakres pojęcia zachowano. Nie zadeklarowano nowego badania okazów ani odczytu wszystkich publikacji cytowanych przez źródło.
[22]Zakres opracowania
Wymagane kontrole są rozliczone.
Podstawa prawna i zakres oceny
Wyniki analityczne
Skład i aktywność laboratoryjna
- Ilościowa zawartość składnika w materiale
- Zawartość gyromitryny w badanym materiale wynosi 0,05 miligrama na kilogram świeżej masy. [18]
Zawartość gyromitryny w badanym materiale wynosi 0,74 miligrama na kilogram świeżej masy. [18] - Wynik wykrywania składnika w materiale
- W badanym materiale nie wykryto gyromitryny. [27]
Gyromitryna: wyniki badań i granice dowodów
Starszy wynik: Dirks i in. (2023) przytaczają oznaczenie Viernsteina i in. (1980): gyromitrynę wykryto w dwóch z trzech europejskich okazów oznaczonych jako G. gigas, w ilości 0,05 i 0,74 mg/kg świeżego materiału. Jest to odczyt wtórny. Nie uzyskano oryginału pracy 1980, więc nie zweryfikowano niezależnie oznaczenia gatunku, całych danych i niepewności ani dokładnego protokołu. Tych wartości nie połączono z masą suszu.
Zakres pracy 2023: Tabela 2 w pracy Dirksa podaje dla G. gigas ocenę Toxic i Present opartą na cytowanej literaturze. Własna seria 66 okazów i 105 testów nie jest nowym dodatnim oznaczeniem europejskiego G. gigas s.s. Wyników innych przedstawicieli dawnego kompleksu gigas nie przeniesiono na ten gatunek. Ocenę autora zapisano osobno od wyników analitycznych.
Cztery wyniki 2024: Lagrange i in. (2024) badali suszone niemieckie okazy G. gigas metodą qTOF LC/MS. W czterech okazach MICH345132, MICH345140, MICH345141 i MICH345151 nie wykryto gyromitryny. Tabela 1 podaje dla nich ITS odpowiednio PP188425, PP188427, PP188428, PP188429 i LSU PP188416, PP188418, PP188419, PP188420. Wynik niewykrycia nie jest zerowym stężeniem, gwarancją nieobecności we wszystkich okazach lub dowodem bezpieczeństwa spożycia. Nie dopisano niewskazanej liczbowej granicy wykrywalności.
Korekta materiału ALS: W pracy 2024 ponowne oznaczenie francuskich próbek związanych z wcześniejszą hipotezą ALS wskazało G. esculenta i G. venenata, a nie G. gigas. Związku tych próbek z klastrem choroby nie przypisano piestrzenicy olbrzymiej. Wyniki NAT2 dotyczą ludzi i nie są właściwością chemiczną grzyba.
Doniesienia o zatruciach: Odczytano oryginał Kubički (1966): cztery zdarzenia z 1965 r. obejmowały łącznie 13 osób i jeden zgon. Zgon w przypadku nr 1 wiązano z G. esculenta; laboratorium stwierdziło jej dojrzałe zarodniki. Domniemane Neogyromitra gigas dotyczyło osobnego przypadku nr 2: dwóch mężczyzn i relacji o dużych, szarobrązowych grzybach z grubym trzonem. Grzybów z tego zdarzenia nie mikroskopowano. Hospitalizowanego mężczyznę po poprawie wypisano po 10 dniach; dalszych losów drugiego zbieracza autor nie ustalił. Przypadek nr 2 nie jest opisem zgonu ani pewnym oznaczeniem współczesnego G. gigas s.s.
Ograniczenia historycznego opisu: Kubička zaznacza brak badań chemicznych i bakteriologicznych tych zdarzeń. Rozważania o drobnoustrojach i powstawaniu toksycznych produktów są historycznymi hipotezami autora. Nie stanowią analitycznej identyfikacji gyromitryny w domniemanym G. gigas ani doświadczenia wykazującego mechanizm zatrucia tym gatunkiem.
Wniosek z przeglądu: Starsze wtórnie przytoczone wyniki dodatnie i cztery współczesne wyniki niewykrycia nie ustalają jednolitej zawartości dla całego gatunku. W badaniach i ich interpretacji zachowano materiał, datę, tożsamość, metodę oraz ograniczenia. Klasyfikacja źródłowa trujący nie została podmieniona na dowiedziony śmiertelny skutek ani na potwierdzoną jadalność.
[18] [27] [26] [23] [4] [10]Najważniejsze substancje i ich działanie
Dirks i współautorzy (2023) przedstawili metodę UHPLC i badania wielu materiałów Discinaceae. Wskazali potrzebę dalszych badań europejskich populacji.
[4]Przegląd toksykologiczny z 2020 roku wskazywał na brak dowodów na obecność gyromitryny u G. gigas, jednak późniejsze opracowania zestawiają zarówno historyczne wyniki pozytywne, jak i nowsze negatywne.
Gyromitryna ulega w organizmie i środowisku wodnym hydrolizie do toksycznych pochodnych: N-metylo-N-formylohydrazyny oraz monometylohydrazyny.
Przegląd zastosowań i danych genomicznych
Zastosowania pozakulinarne: Sprawdzono publikacje i zapytania dotyczące zastosowań zielarskich, leczniczych, technicznych, barwierskich, ekstraktów i aktywności biologicznej pod nazwami Gyromitra gigas, Discina gigas i Maublancomyces gigas. W odczytanym materiale nie znaleziono potwierdzonej praktyki lub wyniku swoistego dla tego gatunku, który uzasadniałby uzupełnienie krótkiej sekcji Zastosowania. Jest to wynik tego przeglądu, nie dowód nieistnienia innych prac.
Wnioskowanie o trofii: Filogenomika 2025 obejmuje 75 genomów i 1542 jednokopijne ortologi. Autorzy wyprowadzają z genomów przesłanki saprotrofii większości Discinaceae poza Hydnotrya. To wniosek porównawczy; nie zamieniono go w potwierdzone doświadczeniem odżywianie konkretnego okazu G. gigas ani w mikoryzę z każdą rośliną otoczenia.
[18] [19]Badania ekologiczne
Występowanie i owocnikowanie w Polsce
Opublikowane stanowiska: Karg i Kujawa opisali trzy owocniki znalezione 17 kwietnia 2011 r. w Lesie Rąbiń, w około 35-letnim nasadzeniu modrzewiowym z czeremchą amerykańską. Stanowisko było stosunkowo suche. Golis i Konatowska opisali owocnik z 25 kwietnia 2013 r. przy drodze leśnej koło jeziora Brzostek w Parku Krajobrazowym Promno. Są to opublikowane oznaczenia autorów, bez dopisanego współczesnego potwierdzenia DNA.
Termin: Zakres dla Polski marzec–maj jest podany wprost w publikacji Karga i Kujawy. Golis i Konatowska podają kwiecień–połowę maja w części opisowej, odsyłającej do wcześniejszej literatury. Dwie daty pojedynczych znalezisk same nie ustalają sezonu. Zagranicznego wydłużenia sezonu w Alpach do czerwca nie użyto jako polskiego terminu.
Roślinność otoczenia: Listę z Promna sporządzono 3 lipca 2013 r., a więc po dacie znalezienia owocnika. Zachowano opisane przez autorów warstwy: drzewa, krzewy i runo. Sosna zwyczajna, grab i jesion tworzą warstwę drzew, a leszczyna i czereśnia występują w warstwie krzewów. Pokrzywa zwyczajna jest częścią warstwy zielnej. Relacje te nie dowodzą mikoryzy ani bezpośredniego podłoża wzrostu.
Poziom źródeł: Żyzne grądy i łęgi to opis gatunkowy we wprowadzeniu Golis i Konatowskiej, nie pomiar żyzności przy owocniku. Wilgotne gleby opisuje informacja Lasów Państwowych, a próchniczne podłoże atlas Ekologia.pl. Są to dostępne dane opisowe z zachowanym poziomem weryfikacji. Suche stanowisko 2011 nie zostało zmienione w ogólną preferencję suchych gleb.
Ocena zagrożenia: Abstrakt Kujawa i in. (2012) podaje 40 ówczesnych stanowisk i proponuje LC. Starsza kategoria V z czerwonej listy 2006 i autorska propozycja 2012 zachowują daty i charakter. Żadna z nich nie jest wynikiem aktualnego liczenia stanowisk 2026 ani podstawą ochrony prawnej. Pełnego artykułu 2012 nie odczytano.
[25] [21] [17] [28] [20] [16]Siedlisko i występowanie
Siedlisko, obszar i pora roku
Carbone i współautorzy wymieniają lasy liściaste, iglaste i polany leśne, obszary podgórskie oraz górskie. Gatunek występuje zarówno na zasadowym, jak i kwaśnym podłożu geologicznym, często przy starych pniakach, kłodach i innym martwym drewnie.
[14]Carbone i współautorzy podają pojawianie się owocników od drugiej połowy marca do połowy kwietnia oraz utrzymywanie się ich do początku maja. Pojawianie się i dalsze utrzymywanie owocników to dwa zakresy tego opisu.
[14]W Alpach, na dużych wysokościach lub po śnieżnych zimach, według Carbone i współautorów owocniki można znajdować do pierwszej połowy czerwca. Ten opis nie podaje początku osobnego okresu alpejskiego.
[14]Potwierdzony zasięg występowania
Wszystkie obszary potwierdzone w zapisanych danych źródłowych.
| Kraj | Regiony i stanowiska | Owocnikowanie | Źródła |
|---|---|---|---|
| Polska | Opis piestrzenicy olbrzymiej w Programie ochrony przyrody Nadleśnictwa Gidle(2018) (III–IV); województwo świętokrzyskie | III–V |
|
Materiały
Kolekcje zielnikowe
- TUR-A208088
Czechy; Central Bohemia, Těptín near Kamenice u Prahy; 2018-04-27; V.Klener; 460 m n.p.m.
[14]- LY NV2005.05.12
FR; Isère, Lans-en-Vercors, combe de Servagnet; 2005-05-12; E.Mazet; 1210 m n.p.m.
[14]- LY NV2007.04.20
FR; Aude, Belcaire, clos de la Plaine; 2007-04-30; J.-P.Vidonne; 980 m n.p.m.
[14]- LY NV2010.05.17
FR; Alpes-de-Haute-Provence, Verdaches, Haut-Bès; 2010-05-02; G.Doublet; 1100 m n.p.m.
[14]- Kolekcja
FR; Savoie, Méribel-les-Allues, altiport; 2010-05-23; E.Armada; 1760 m n.p.m.
[14]- LY NV2010.06.22
FR; Alpes-de-Haute-Provence, Colmars, Ratery; 2010-06-08; N.VanVooren; 1700 m n.p.m.
[14]- Kolekcja
FR; Alpes-de-Haute-Provence, Colmars, col des Champs; 2010-06-08; Y.Mourgues; 2000 m n.p.m.
[14]- LY NV2013.05.02
FR; Ain, Hauteville-Lompnes, col de la Berche; 2013-05-03; D.Bouveret; 865 m n.p.m.
[14]- LY NV2013.05.03
FR; Savoie, Ugine, la Mollette; 2013-05-03; O.Lussiana; 1000 m n.p.m.
[14]- LY NV2016.05.01
FR; Ain, Innimond, plaine du Bief; 2016-05-07; F.Armada & A.Bidaud; 900 m n.p.m.
[14]- LK95.04.08
HU; Budapest, Csúcs-hegy; 1995-04-08; Z.Lukács; 180 m n.p.m.
[14]- TUR-A208089
Włochy; Friuli-Venezia Giulia, Paularo (UD); 2006-05-22; G.Dose; 1300 m n.p.m.
[14]- TUR-A208090
Włochy; Valle d’Aosta, Saint Rhemy en Bosses (AO); 2008-05-08; M.Carbone; 1700 m n.p.m.
[14]- TUR-A208091
Włochy; Valle d’Aosta, Morgex (AO), Fraz.Arpy; 2009-05-31; F.Calledda, G.Boerio & M.Carbone; 1600 m n.p.m.
[14]- TUR-A208092
Włochy; Abruzzo, Prato Selva, Fano Adriano (TE); 2018-04-22; B.DeRuvo; 1450 m n.p.m.
[14]- TUR-A208093
Włochy; Abruzzo, Colle dell’Asino, Pietracarmela (TE); 2018-04-25; B.DeRuvo; 1400 m n.p.m.
[14]
Źródła
- Kislitsina et al., Edible spring fungi in southern taiga communities, IOP Conference Series: Earth and Environmental Science 848 (2021)
- retained-915083ea745adef0
- src-dirks-2023
- Rozporządzenie Ministra Środowiska 9.10.2014, Dz.U. 2014 poz. 1408. (także [31])
- Dz.U. 2026 poz. 258, tekst jednolity rozporządzenia grzybów dopuszczonych do obrotu. (także [32])
- M.Snowarski GRej Gyromitra gigas (także [22])
- Index Fungorum record236474
- Lagrange et al. 2024 eNeurologicalSci35:100502 (także [27])
- NCBI Taxonomy1032678
- src-speciesfungorum-maublancomyces
- Carbone 2018 — polski opis materiału i metod oraz źródłowe wyniki G.gigas (także [17])
- Dirks et al. 2025 Mol Phylogenet Evol205:108286, DOI 10.1016/j.ympev.2025.108286 (także [19])
- Kujawa i in. 2012 — występowanie G.gigas w Polsce, abstrakt wydawcy
- Dirks i in. 2023 — Not all bad: rozkład gyromitryny i metoda UHPLC
- Ekologia.pl — Piestrzenica olbrzymia, atlas internetowy
- Golis i Konatowska 2013 — stanowisko G.gigas w Parku Krajobrazowym Promno, druk142–145
- Harmaja H. 1976 — Another poisonous species discovered in the genus Gyromitra: G.ambigua, Karstenia15:36–37
- Harmaja H. 1976 — Scanning electron microscopy of the spores of Gyromitra subg.Gyromitra and subg.Discina, Karstenia16:6–9
- Karg i Kujawa 2011 — stanowisko G.gigas w Lesie Rąbiń, druk108–109
- Kubička J. 1966 — Čtyři případy otravy ucháčem (Gyromitra), Česká Mykologie20(3): 178–181
- Lasy Państwowe 2019 — Nietypowy grzyb znaleziony w bieszczadzkich lasach
- Piestrzenica olbrzymia — aktualne polskie wykazy ochrony i handlu,18.10.2026
- Miller i in. 2022 — gatunki kryptyczne kompleksu Gyromitra gigas