Jadalny
Wymaga obróbki
Ustaw lokalizację, żeby zobaczyć dane dla swojego regionu.









Gąska niekształtna (Tricholoma portentosum), powszechnie zwana siwką, to ceniony późnojesienny grzyb jadalny z rodziny gąskowatych. Występuje przede wszystkim w borach sosnowych na piaszczystych glebach, wchodząc w mikoryzę z sosną zwyczajną. Odznacza się szarym kapeluszem o metalicznym połysku z żółtawym odcieniem oraz zwartym, jędrnym miąższem o mącznym aromacie. Owocnikuje obficie w październiku i listopadzie, znosząc przymrozki i zamykając sezon grzybowy.
Rozpoznawanie, siedlisko i najważniejsze różnice.
Grzybiarz
Budowa owocnika
- Typ budowy
- Owocnik ma kapelusz i trzon.
Kapelusz
- Kształt
- U młodych owocników kapelusz może mieć kształt dzwonkowaty lub wypukły; u dojrzałych owocników — płaski.
- Ukształtowanie powierzchni
- Powierzchnia kapelusza jest gładka.
- Pokrycie
- Powierzchnia kapelusza jest włóknista.
- Połysk powierzchni
- Powierzchnia kapelusza jest lśniąca.
- Lepkość i śluzowatość
- W wilgotnych warunkach powierzchnia kapelusza może być lepka lub śluzowata.
- Układ pęknięć powierzchni
- W suchych warunkach powierzchnia kapelusza jest popękana.
- Kolor
- Kapelusz może być szarobrązowy, szary, szarofioletowy, szarozielony lub szarożółty.
- Ułożenie brzegu
- U młodych owocników brzeg kapelusza jest podwinięty.
- Obrys brzegu
- Obrys brzegu jest falisty.
- Profil krawędzi
- Profil krawędzi jest ostry.
- Średnica
- Kapelusz może mieć średnicę od 40 do 120 milimetrów.
- Środek
- Kapelusz ma garbek.
- Skórka
- Skórka kapelusza jest ściągalna. Skórka oddziela się łatwo.
Spód kapelusza
- Typ
- Hymenofor ma budowę blaszkową.
Blaszki przy trzonie
- Połączenie z trzonem
- Blaszki są przyrośnięte do trzonu.
- Profil przy trzonie
- Blaszki są wycięte przy trzonie.
- Zbieganie hymenoforu po trzonie
- Blaszki zbiegają ząbkiem po trzonie.
- Barwa
- U młodych owocników hymenofor może być biały, a u starych owocników może być brudnobiaławy, szarawy lub żółtawy.
- Rozgałęzienie blaszek
- Blaszki czasami są rozwidlone.
- Kierunek zmiany barwy blaszek z czasem
- Blaszki mogą żółknąć z czasem.
- Rozstaw
- Blaszki są średnio gęste.
- Szerokość
- Wysokość blaszek może wynosić od 4 do 10 milimetrów.
Trzon i podstawa
- Kształt
- Trzon jest walcowaty.
- Kolor
- Tło powierzchni trzonu może być białe.
Trzon może mieć żółtobrązowe lub oliwkowobrązowe plamy, a u starych owocników może być żółtozielony. - Ukształtowanie powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest gładka.
- Pokrycie powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest włóknista.
- Połysk powierzchni
- Powierzchnia trzonu jest lśniąca.
- Wnętrze
- Trzon jest pełny.
- Konsystencja
- Trzon jest twardy.
- Długość
- Trzon może mieć długość od 40 do 120 milimetrów.
- Grubość
- Trzon może mieć grubość od 10 do 30 milimetrów.
Pierścień
- Obecność
- Pierścień nie występuje u tego gatunku.
- Pochwa
- Stwierdzono brak pochwy.
Miąższ
- Barwa
- Miąższ może być biały lub żółtawy.
- Smak
- Smak miąższu jest przyjemny.
- Struktura
- Miąższ ma strukturę gąbczastą.
- Zmiana koloru
- Po uszkodzeniu miąższ nie zmienia barwy.
- Zapach
- Zapach miąższu może być mączny, a przy tym przyjemny; może być słaby, orzechowy i grzybowy.
- Nuty smakowe
- W smaku występuje nuta mączna.
Gdzie i kiedy rośnie
- Siedlisko
- Grzyb może występować w lasach iglastych lub w lasach mieszanych.
- Podłoże
- Bezpośrednim podłożem wzrostu może być gleba.
- Sposób wyrastania
- Owocniki mogą wyrastać pojedynczo lub w grupach.
- Częstość
- Gatunek jest pospolity.
- Owocnikowanie
- Owocniki mogą pojawiać się od września do grudnia.
- Obszar występowania
- Potwierdzono występowanie w Polsce.
Jadalność i kuchnia
- Jadalność
- Jadalny
- Wymagana obróbka
- Wymaga obróbki
Prawo
- Ochrona
- W Polsce nie figuruje w wykazie gatunków grzybów objętych ochroną.
- Handel
- W Polsce nie figuruje w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.
Z czym można pomylić
Gąska ziemista
Tricholoma terreum
Najważniejsze różnice
Gąska ziemistoblaszkowa (Tricholoma terreum) oraz spokrewnione z nią gatunki z tej grupy mają delikatniejsze, mniej masywne owocniki, kapelusze pokryte drobnymi, włoskowatymi łuseczkami oraz szare lub białawe blaszki i trzony całkowicie pozbawione żółtozielonych tonów.
Tricholoma sejunctum
Najważniejsze różnice
Trująca gąska zielonożółta (Tricholoma sejunctum) odznacza się wyraźniej żółtozielonym kapeluszem oraz białym trzonem. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, umieszczonym na czerwonej liście.
Tricholoma pardinum
Najważniejsze różnice
Gąska tygrysia (Tricholoma pardinum) jest grzybem trującym, różniącym się od gąski niekształtnej wyraźnie pręgowanym i grubo łuskowatym kapeluszem.
Tricholoma virgatum
Najważniejsze różnice
Trująca gąska pieprzna (Tricholoma virgatum) wyróżnia się białawym lub szarym trzonem pozbawionym jakichkolwiek żółtych odcieni, a jej miąższ ma ostry, silnie piekący smak oraz bywa bezwonny lub ma nieprzyjemny, ziemisty zapach.
Tricholoma saponaceum
Najważniejsze różnice
Gąska mydlana (Tricholoma saponaceum) to gatunek trujący powodujący zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Wyróżnia się charakterystycznym zapachem przypominającym szare mydło oraz miąższem, który po uszkodzeniu i przekrojeniu po kilku godzinach wyraźnie czerwienieje.
Amanita phalloides
Najważniejsze różnice
Śmiertelnie trujący muchomor zielonawy (Amanita phalloides) posiada na trzonie wyraźny pierścień, a u jego podstawy pochwę – struktur tych gąska niekształtna jest całkowicie pozbawiona.
Tricholoma atrosquamosum
Najważniejsze różnice
Gąska czarnołuskowa (Tricholoma atrosquamosum), uważana za niejadalną, ma kapelusz pokryty gęstymi, drobnymi, czarnymi łuseczkami. W Polsce występuje dość rzadko na glebach wapiennych lub piaszczystych, rosnąc pod bukami, sosnami i świerkami.
Tricholoma equestre
Najważniejsze różnice
Gąska zielonka (Tricholoma equestre) rośnie w tych samych sosnowych borach i w tym samym późnojesiennym okresie. Odróżnia się przede wszystkim zdecydowanie żółtawą do oliwkowożółtej barwą całego kapelusza oraz intensywnie siarkowożółtymi blaszkami.
Pluteus cervinus
Najważniejsze różnice
Drobnołuszczak jeleni (Pluteus cervinus) bywa mylony z gąską przez mniej wprawnych grzybiarzy, rośnie jednak na butwiejącym drewnie i ma inny typ przyrośnięcia oraz barwę blaszek.
FAQ
Jakie są popularne regionalne nazwy gąski niekształtnej w Polsce?
W polskiej tradycji regionalnej gatunek ten najczęściej bywa nazywany siwką, siwkiem, rycerzykiem lub gąską szarą, co nawiązuje do charakterystycznego zabarwienia jego kapelusza.
W jakich lasach najczęściej występuje gąska niekształtna?
Gatunek ten występuje przede wszystkim w piaszczystych borach sosnowych oraz lasach mieszanych z przewagą sosny, rzadziej w świerczynach.
Z jakimi drzewami gąska niekształtna wchodzi w mikoryzę?
Głównym partnerem mikoryzowym tego grzyba jest sosna zwyczajna. Sporadycznie owocniki mogą pojawiać się także w pobliżu świerków.
W jakich miesiącach przypada główny sezon na gąskę niekształtną?
Szczyt owocnikowania przypada na późną jesień – od października do listopada, a przy łagodnej aurze pojedyncze okazy rosną nawet w grudniu.
Czy przymrozki niszczą owocniki gąski niekształtnej?
Gatunek ten wykazuje wyjątkową odporność na chłód; lekkie jesienne przymrozki nie niszczą owocników i po ustąpieniu mrozu zachowują jędrność.
Czy gąskę niekształtną można spożywać na surowo?
Nie, gąski niekształtnej nie wolno jeść na surowo. Wymaga ona dokładnej obróbki termicznej, gdyż surowa może wywołać zaburzenia trawienne.
Dlaczego oczyszczanie tego gatunku przed obróbką jest tak ważne?
Owocniki wyrastają w piaszczystym podłożu, a piasek łatwo wnika w śluz kapelusza i blaszki. Dokładne oczyszczenie jest kluczowe dla komfortu jedzenia.
Jak ocenia się walory smakowe gąski niekształtnej?
Miąższ ma przyjemny, słodkawy smak ze świeżą nutą mączną oraz zwartą, chrupką konsystencję, która nie mięknie nadmiernie po ugotowaniu.
W których krajach europejskich gąska ta jest uznawana za szczególny przysmak?
Oprócz Polski, Czech i Słowacji grzyb ten jest wysoko ceniony w Hiszpanii, a w szczególności w Katalonii, gdzie uchodzi za kulinarny rarytas.
Do czego gąska niekształtna jest wykorzystywana w rzemiośle?
W naturalnym barwiarstwie owocniki służą do barwienia wełny i tkanin na stonowane odcienie szarości, beżu oraz chłodnej oliwki.
Miłośnik
Nazwy i historia
- Obowiązująca nazwa krajowa
- Gąska niekształtna
- Obowiązująca nazwa taksonomiczna
- Tricholoma portentosum
- Inne nazwy krajowe
- gąska siwa, siwulka, siwuszka, podzielonka, siwka, gąska, siwak, siwek, siwiatka, siwucha, siwula
Obserwacje w domu
Wysyp zarodników
- Potrzebne materiały
- świeży, dojrzały kapelusz, kartka papieru, szklanka lub miseczka, woda
- Czas
- 2–24 h
- Wykonanie
- Połóż kapelusz spodem na papierze.
- Dodaj kroplę wody na wierzch i przykryj.
- Po 2–24 godzinach podnieś kapelusz i obejrzyj osad.
Czego szukać
- Barwa wysypu
- Wysyp zarodników ma barwę białą.
Pod mikroskopem
- Potrzebne materiały
- mikroskop świetlny, szkiełko podstawowe i nakrywkowe, igła, woda, zarodniki z wysypu
- Wykonanie
- Przenieś igłą odrobinę wysypu na szkiełko.
- Dodaj kroplę wody, przykryj szkiełkiem i obejrzyj zarodniki.
Czego szukać
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny, szeroko elipsoidalny lub niemal kulisty.
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką.
- Wymiary
- Zarodnik może mieć długość od 4,5 do 7,47 mikrometra i szerokość od 2,82 do 5,5 mikrometra.
Wymiary porównuj po skalibrowaniu skali mikroskopu.
Ekologia i rozmieszczenie
- Gleba
- Preferuje gleby piaszczyste.
- Partnerzy mikoryzowi
- Mikoryzę z tym grzybem tworzą sosny.
- Sposób odżywiania
- Gatunek ma sposób odżywiania mikoryzowy.
Zastosowania pozakulinarne
Gąska niekształtna znajduje szereg konkretnych zastosowań pozakulinarnych w rzemiośle, monitoringu środowiska oraz edukacji przyrodniczej:
- Tradycyjne i współczesne barwiarstwo: Owocniki tego gatunku są wykorzystywane w naturalnym farbowaniu włókien, zwłaszcza wełny i lnu. W mykologii barwierskiej dojrzałe grzyby stanowią surowiec do uzyskiwania stonowanych barw ziemi – od subtelnych odcieni beżu i szarości po tonacje oliwkowo-stalowe przy zastosowaniu zapraw ałunowych lub żelaznych. Rzemieślnicy cenią je za stabilność barwnika na naturalnej przędzy.
- Biomonitoring zanieczyszczeń środowiska: W praktyce monitoringu ekologicznego owocniki gąski niekształtnej służą jako bioindykator stanu gleb leśnych. Z uwagi na intensywne pobieranie pierwiastków z piaszczystego podłoża, grzyb ten jest rutynowo pozyskiwany przez stacje badawcze i służby ochrony środowiska do oceny poziomu skażenia radiologicznego (w szczególności depozycji cezu-137) oraz monitorowania zawartości metali śladowych w drzewostanach iglastych.
- Edukacja leśna i wystawiennictwo mykologiczne: Ze względu na późny okres wegetacji oraz wyjątkową trwałość w niskich temperaturach, świeże owocniki są powszechnie wykorzystywane przez nadleśnictwa, parki krajobrazowe oraz stacje sanitarno-epidemiologiczne jako materiał ekspozycyjny i poglądowy podczas późnojesiennych wystaw grzybów oraz warsztatów leśnych.
Historia i kultura
Gąska niekształtna zajmuje szczególne miejsce w kulturze i tradycjach ludowych Europy Środkowej oraz Wschodniej, funkcjonując pod licznymi nazwami regionalnymi, takimi jak siwka, siwek, rycerzyk czy gąska szara. W polskiej tradycji wiejskiej pojawienie się owocników tego gatunku wyznaczało symboliczny koniec cyklu wegetacyjnego lasu oraz zamknięcie całorocznego sezonu leśnych zbiorów. W wielu regionach nadejście obfitego wysypu siwek łączono w wierzeniach ludowych ze zwiastunem rychłego nadejścia zimy oraz nadejściem pierwszych stałych mrozów.
Obecność tego gatunku została utrwalona w literaturze pięknej i pamiętnikarskiej poświęconej obyczajom prowincji oraz kulturze leśnej, m.in. w opisach jesiennych wypraw do puszcz Kurpiowszczyzny i Mazowsza, gdzie zbiór siwek stanowił istotny element lokalnej tożsamości i wspólnotowego życia mieszkańców wsi. Grzyb ten pojawiał się również w dawnych relacjach przyrodniczych i etnograficznych jako przykład tradycyjnego daru lasu pozyskiwanego w okresie przedzimowym.
Szczególny status kulturowy gatunek ten osiągnął także w Hiszpanii, zwłaszcza w tradycji katalońskiej i baskijskiej. W języku katalońskim znany jest jako fredolic gros, co odróżnia go od mniejszego fredolica, natomiast w tradycji baskijskiej funkcjonuje pod nazwami ziza beltz lub ziza ilun hankahoriska. W tych regionach stanowi on ważny element lokalnego folkloru i dorocznych jesiennych świąt przyrodniczych.
Jadalność i bezpieczeństwo
Gąska niekształtna jest uznanym grzybem jadalnym o wysokiej wartości użytkowej. Surowe owocniki nie nadają się do konsumpcji – wymagają bezwzględnej i dokładnej obróbki cieplnej, takiej jak obgotowanie lub dokładne wysmażenie czy uduszenie. Spożycie owocników na surowo lub niedogotowanych może prowadzić do dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takich jak bóle brzucha czy nudności. Ze względu na rozwój w podłożu piaszczystym, kluczowym warunkiem bezpiecznego i higienicznego spożycia jest bardzo staranne, wieloetapowe oczyszczenie owocników z ziaren piasku przed poddaniem ich obróbce termicznej.
Pod względem cech sensorycznych gatunek wyróżnia się jędrną, zwartą strukturą miąższu, która zachowuje chrupkość nawet po przetworzeniu, a także wyraźnym, słodkawym smakiem z delikatną nutą orzechową i świeżym, mącznym aromatem.
Preferencje konsumpcyjne wykazują istotne zróżnicowanie geograficzne. W Polsce, Czechach i na Słowacji siwka cieszy się dużą estymą i jest chętnie pozyskiwana jako cenny rarytas późnojesienny. Z kolei w Hiszpanii, a zwłaszcza w Katalonii i Kraju Basków, uchodzi za jeden z najbardziej cenionych grzybów leśnych. Natomiast w krajach Europy Zachodniej i Północnej, takich jak Wielka Brytania czy Niemcy, gatunek ten jest rzadziej zbierany z przyczyn kulinarnych i traktowany z dużą rezerwą.
Siedlisko i występowanie
Gąska niekształtna występuje w strefie umiarkowanej półkuli północnej, obejmując zasięgiem znaczną część Europy, północną Azję oraz Amerykę Północną. W Europie Środkowej i Północnej jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym, natomiast na południu kontynentu jej stanowiska ograniczają się głównie do chłodniejszych rejonów górskich i podgórskich.
Podstawowym środowiskiem życia tego grzyba są lasy iglaste, w szczególności ubogie bory sosnowe, a znacznie rzadziej lasy mieszane z udziałem sosny lub świerka. Gatunek wykazuje silne powiązanie mikoryzowe przede wszystkim z sosną zwyczajną (Pinus sylvestris), sporadycznie z innymi gatunkami sosen oraz świerkiem pospolitym. Preferuje gleby piaszczyste, kwaśne, przepuszczalne i ubogie w substancje odżywcze, często porośnięte kobiercami mchów lub porostów.
Sezon owocnikowania przypada na późną jesień. Pierwsze owocniki pojawiają się zazwyczaj na przełomie września i października, a szczyt wysypu następuje w listopadzie. Gatunek ten wyróżnia się dużą odpornością na chłody i powtarzające się przymrozki. W cieplejszych mikroregionach nizinnych oraz w latach o łagodnym przebiegu aury owocniki utrzymują się w lasach nawet do grudnia, aż do momentu nadejścia trwałych mrozów i zalegania grubej pokrywy śnieżnej.
Badacz
Jadalność i kuchnia
Ustalenia źródłowe: jadalność, spożycie i wykorzystanie
- Jadalność
- Jadalny — źródło oznaczenia
Paweł Zarzyński, Grzyby polskich lasów, CILP 2021, s.136–137 · druk136: grzyb jadalny.
- Wymagana obróbka
- Wymaga obróbki
DGfM Positivliste der Speisepilze, 21.01.2024 · s.1 założenie wystarczającego ogrzania wpisanych gatunków; s.12 Tricholoma portentosum.
Nazwy naukowe i taksonomia
- Obowiązująca nazwa naukowa
Tricholoma portentosum
- Dawne nazwy naukowe
- 1821 — Agaricus portentosus Fr.
1886 — Gyrophila portentosa (Fr.) Quél.
1896 [1895] — Gyrophila sejuncta var. portentosa (Fr.) Quél.
1914 — Melanoleuca portentosa (Fr.) Murrill
1976 — Tricholoma portentosum var. album Jacquet. ex Bon
1976 — Tricholoma portentosum var. lugdunense Bon
1984 — Tricholoma portentosum var. boutevillei Bon
2026 [2025] — Tricholoma portentosum f. aspromontanum Rodà[4]
Gąska niekształtna należy do rodzaju Tricholoma i rodziny gąskowatych (Tricholomataceae) w rzędzie pieczarkowców (Agaricales), klasie pieczarniaków (Agaricomycetes) oraz typie podstawczaków (Basidiomycota). Nomenklatura mykologiczna przyjmuje nazwę Tricholoma portentosum (Fr.) Quél., datując tę kombinację na 1873 r. (Mémoires de la Société d’Émulation de Montbéliard, seria 2, tom 5, s. 338). W literaturze mykologicznej spotyka się także datowanie na rok 1872.
[4] [2]Basionimem gatunku jest Agaricus portentosus Fr., opublikowany w 1821 r. w Systema Mycologicum (tom 1, s. 39). W synonimii taksonu wymienia się m.in. Gyrophila portentosa (Fr.) Quél. (1886), Gyrophila sejuncta var. portentosa (Fr.) Quél. (1896 [1895]) oraz Melanoleuca portentosa (Fr.) Murrill (1914). W randze odmian i form opisywano także Tricholoma portentosum var. lugdunense Bon (1976; pierwotnie jako „lugdunensis”), var. album Jacquet. ex Bon (1976), var. boutevillei Bon (1984) oraz f. aspromontanum Rodà (2026 [2025]).
[4]- Zakres ujęcia taksonomicznego
Tricholoma portentosum (Fr.) Quél. według dokładnego zaakceptowanego dopasowania GBIF oraz zachowanego rejestru Species Fungorum. Dawne nazwy i rangi odmian pozostają przy własnych źródłach; wykaz synonimów nie scala wyodrębnionych kart ani nie przenosi wyników innych gatunków. Źródła różnią się rokiem kombinacji (ČMS 1872, Species Fungorum i Aranzadi 1873); zachowano ich dokładne ujęcia bez samodzielnego rozstrzygnięcia protologu.
[15]
Ekologia i rozmieszczenie
- Częstość — ocena i zakres źródła
- Polska — dane ogólne: Gatunek jest pospolity. [5]
Diagnostyka laboratoryjna
Dane ustrukturyzowane
Podstawki
- Sprzążki
- Nie stwierdzono sprzążek na przegrodach strzępek skórki kapelusza. [1]
Cystydy hymenialne
- Obecność cystyd w hymenium
- Cystydy w hymenium są nieobecne. [1]
Skórka kapelusza
- Układ strzępek skórki
- Strzępki skórki kapelusza są równoległe. [1]
- Szerokość elementów skórki
- W górnej warstwie skórki szerokość elementów skórki może wynosić od 2 do 5 mikrometrów [1], a w dolnej warstwie skórki może wynosić od 5 do 8 mikrometrów. [1]
- Przegrody strzępki skórki
- Strzępka skórki ma przegrody. [1]
- Osadzenie strzępek skórki w substancji żelowej
- W górnej warstwie skórki strzępki są osadzone w substancji żelowej. [1]
- Barwa pigmentu skórki
- Pigment skórki kapelusza jest szarobrązowy. [1]
Reakcje z odczynnikami
- Reakcja amyloidalna
- Reakcja amyloidalna zarodników w odczynniku Melzera jest ujemna. [1]
Zarodniki
- Średni iloraz długości i szerokości zarodnika
- Średni iloraz długości i szerokości zarodnika wynosi 1,6 [1]; może wynosić od 1,4 do 1,5. [2]
- Obecność wyrostka wnęki bazydiospory
- Stwierdzono obecność wyrostka wnęki bazydiospory. [1]
- Położenie wyrostka wnęki bazydiospory
- Wyrostek wnęki bazydiospory ma położenie mimośrodowe. [1]
- Barwa zarodnika w mikroskopie
- Zarodnik w obrazie mikroskopowym jest hialinowy, bezbarwny i przejrzysty. [5] [1]
- Obecność ciał lipidowych
- Stwierdzono obecność ciał lipidowych. [1]
- Iloraz długości i szerokości zarodnika
- Iloraz długości i szerokości zarodnika może wynosić od 1,37 do 2,0. [1]
- Kształt zarodnika
- Zarodnik może mieć kształt elipsoidalny, szeroko elipsoidalny lub niemal kulisty. [5] [2] [1]
- Powierzchnia zarodnika
- W obserwacjach mikroskopowych powierzchnię zarodnika opisywano jako gładką. [5] [1]
- Grubość ściany zarodnika
- Zarodnik jest cienkościenny. [1]
Materiał i metody badań
Dane mikroskopowe — źródło i ograniczenia
Materiał: Źródłowe podsumowanie zarodników — ČMS
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Ograniczenia: Przedział Qav jest zachowany jako opublikowana wartość podsumowania, bez traktowania go jako Q pojedynczych zarodników.
[2]Materiał: Źródłowe podsumowanie zarodników — Fungipedia
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Ograniczenia: Przedział Qav jest zachowany jako opublikowana wartość podsumowania, bez traktowania go jako Q pojedynczych zarodników.
[1]Badanie składu i aktywności — Vukadin et al (2022)
Badanie składu i aktywności — Ferreira et al
Materiał: T. portentosum, Bragança, Portugalia, jesień 2004; osobne ekstrakty metanolowe całych owocników, kapeluszy i trzonów. Zdeponowano reprezentatywne vouchery w herbarium Escola Superior Agrária de Bragança.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Ograniczenia: Wynik testu redukcyjnego ekstraktu nie identyfikuje poszczególnych fenoli, nie oznacza całkowitej masy fenoli w grzybie i nie jest dowodem działania klinicznego. Pełny tekst odczytano w przeglądarce; zachowano notatki. Nie udało się zachować lokalnej kopii oryginalnego PDF (HTTP 403).
[12]Metody i zapisy źródłowe — Materiał opisany w atlasie Fungipedia.
Układ strzępek skórki — zapis źródłowy: „Fungipedia: hifas más o menos paralelas” [1]
Liczba zarodników na jednej podstawce — zapis źródłowy: „Basidios con 2 o 4 esterigmas; intervalo sin condicionamiento.” [1]
Położenie wyrostka wnęki bazydiospory — zapis źródłowy: „Fungipedia: apículo excéntrico.” [1]
Obecność wyrostka wnęki bazydiospory — zapis źródłowy: „Fungipedia: apículo en un extremo.” [1]
Długość podstawki; Szerokość podstawki — zapis źródłowy: „Basidios 25–35×6–9 µm.” [1]
Kształt podstawki — zapis źródłowy: „Fungipedia: basidios claviformes” [1]
Obecność cystyd w hymenium — zapis źródłowy: „Fungipedia: no se observan cistidios” [1]
Szerokość elementów skórki — zapis źródłowy: „Hifas de la capa superior 2–5 µm.” [1]
Szerokość elementów skórki — zapis źródłowy: „Strzępki dolnej warstwy skórki 5–8 µm; osobny źródłowy cel względem górnych 2–5 µm.” [1]
Przegrody strzępki skórki — zapis źródłowy: „Fungipedia: septos simples” [1]
Osadzenie strzępek skórki w substancji żelowej — zapis źródłowy: „Fungipedia: separadas por gelatinización” [1]
Barwa pigmentu skórki; Obecność ciał lipidowych — zapis źródłowy: „Fungipedia, descripción microscópica: pileipellis con septos simples (sin fíbulas), pigmento intracelular pardo grisáceo; espora con una gran gota de aceite.” [1]
Barwa zarodnika w mikroskopie — zapis źródłowy: „Fungipedia: hialinas” [1]
Długość zarodnika — zapis źródłowy: „Extremos reales de 20 esporas, medidas 2327/1878, raw_data; no n de basidiomas.” [1]
Iloraz długości i szerokości zarodnika — zapis źródłowy: „Q individual de 20 esporas; 1,37–2,00, no Qav.” [1]
Kształt zarodnika — zapis źródłowy: „Fungipedia: esporas elipsoidales” [1]
Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „Fungipedia: lisas” [1]
Grubość ściany zarodnika — zapis źródłowy: „Fungipedia: esporas de pared fina.” [1]
Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Extremos reales de 20 esporas; raw_data.” [1]
Metody i zapisy źródłowe — Materiał opisany w atlasie Marka Snowarskiego (grzyby.pl).
Identyfikacja kropli: nierozstrzygnięta.
Barwa zarodnika w mikroskopie; Kształt zarodnika; Powierzchnia zarodnika — zapis źródłowy: „Zarodniki prawie kuliste do szeroko elipsoidalnych, gładkie, przejrzyste, 5–7×4–5,5 µm.” [5]
Długość zarodnika; Szerokość zarodnika — zapis źródłowy: „Zarodniki 5–7×4–5,5 µm.” [5]
Metody i zapisy źródłowe — Materiał opisany w atlasie Czeskiego Towarzystwa Mykologicznego.
Rozmieszczenie i zakres sezonu
Polskie kolekcje: Publikacja florystyczna z Parku Narodowego Bory Tucholskie wymienia Tricholoma portentosum na stanowiskach 23 i 24 w listopadzie 2018 r., na glebie wśród mchów i porostów pod sosnami. Atlas Snowarskiego pokazuje kolekcje z okolic Buska-Zdroju i Międzybrodzia Bialskiego. Te dane dokumentują nazwane miejsca w zakresie źródeł, nie pełną mapę rozmieszczenia w Polsce.
Zakres kalendarza: Krajowy atlas Zarzyńskiego podaje IX–XII (druk s.137, PDF s.135). Snowarski opisuje późną jesień bez dokładnych granic miesięcznych. Czeskie źródło ČMS podaje X–XI, a osobne kolekcje z Pragi obejmują także 29 grudnia 2023 r. Pojedyncza czeska kolekcja grudniowa nie rozszerza automatycznie typowego czeskiego sezonu ani polskiego kalendarza.
[5] [16] [17] [2]Weryfikacja występowania — zakres i ograniczenia
Materiał: Krajowy atlas i publikacja florystyczna z Parku Narodowego Bory Tucholskie.
Zakres odczytu: Fragmenty źródeł.
Odczytano fragment źródła; pełny tekst i metody nie zostały zweryfikowane.
Data przeglądu: 03.11.2026.
Ograniczenia: Oznaczenia autorów źródeł; brak własnej rewizji okazów. Dwie kolekcje atlasowe nie mają jawnych dat w dostępnym opisie.
[5] [16]Zakres opracowania
Wymagane kontrole są rozliczone.
Podstawa prawna i zakres oceny
Przepisy dla lokalizacji: Polska
Podstawa informacji o ochronie
Tricholoma portentosum nie jest wymieniona w krajowych załącznikach ochrony gatunkowej grzybów rozporządzenia 2014/1408. Ograniczenia terenowe, własność i prawo wstępu pozostają odrębnymi zagadnieniami.
[6]Podstawa informacji o handlu
Tricholoma portentosum nie jest wymieniona w załączniku 1 wykazu grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów (tekst jednolity 2026/258). Wymieniona gąska zielonka to odrębny gatunek Tricholoma equestre. To odrębna kwestia od jadalności i zbioru na własny użytek.
[7]Wyniki analityczne
Skład i aktywność laboratoryjna
- Ilościowa zawartość składnika w materiale
- Zawartość kadmu w badanym materiale wynosi 0,88 miligrama na kilogram suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,06 miligrama na kilogram). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Kapelusze: Island Krk, Chorwacja; wysuszony materiał oznaczenia Cd”. [14]
Zawartość kadmu w badanym materiale wynosi 0,66 miligrama na kilogram suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,02 miligrama na kilogram). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Trzony: Island Krk, Chorwacja; wysuszony materiał oznaczenia Cd”. [14]
Zawartość kadmu w badanym materiale wynosi 0,27 miligrama na kilogram suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,08 miligrama na kilogram). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Gleba: Island Krk, Chorwacja; wysuszony materiał oznaczenia Cd”. [14]
Zawartość kadmu w badanym materiale wynosi 0,99 miligrama na kilogram suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,08 miligrama na kilogram). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Kapelusze: Ravna Gora, Chorwacja; wysuszony materiał oznaczenia Cd”. [14]
Zawartość kadmu w badanym materiale wynosi 0,68 miligrama na kilogram suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,03 miligrama na kilogram). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Trzony: Ravna Gora, Chorwacja; wysuszony materiał oznaczenia Cd”. [14]
Zawartość kadmu w badanym materiale wynosi 0,17 miligrama na kilogram suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,04 miligrama na kilogram). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Gleba: Ravna Gora, Chorwacja; wysuszony materiał oznaczenia Cd”. [14]
Zawartość kadmu w badanym materiale wynosi 0,89 miligrama na kilogram suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,16 miligrama na kilogram). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Kapelusze: Labinština, Chorwacja; wysuszony materiał oznaczenia Cd”. [14]
Zawartość kadmu w badanym materiale wynosi 0,7 miligrama na kilogram suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,08 miligrama na kilogram). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Trzony: Labinština, Chorwacja; wysuszony materiał oznaczenia Cd”. [14]
Zawartość kadmu w badanym materiale wynosi 0,21 miligrama na kilogram suchej masy (średnia; odchylenie standardowe: 0,05 miligrama na kilogram). W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Gleba: Labinština, Chorwacja; wysuszony materiał oznaczenia Cd”. [14]
Zawartość białka surowego w badanym materiale wynosi 19,6 grama na sto gramów suchej masy (średnia); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Materiał badania Díez–Álvarez 2001; przygotowanie i zakres części według §2.1, nie całe świeże owocniki”. [13]
Zawartość tłuszczu w badanym materiale wynosi 5,77 grama na sto gramów suchej masy (średnia); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Materiał badania Díez–Álvarez 2001; przygotowanie i zakres części według §2.1, nie całe świeże owocniki”. [13]
Zawartość popiołu w badanym materiale wynosi 9,89 grama na sto gramów suchej masy (średnia); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Materiał badania Díez–Álvarez 2001; przygotowanie i zakres części według §2.1, nie całe świeże owocniki”. [13]
Zawartość białka właściwego w badanym materiale wynosi 15,6 grama na sto gramów suchej masy (średnia); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Materiał badania Díez–Álvarez 2001; przygotowanie i zakres części według §2.1, nie całe świeże owocniki”. [13]
Zawartość włókna neutralno-detergentowego (NDF) w badanym materiale wynosi 30,1 grama na sto gramów suchej masy (średnia); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Materiał badania Díez–Álvarez 2001; przygotowanie i zakres części według §2.1, nie całe świeże owocniki”. [13]
Zawartość polisacharydów niestrukturalnych w badanym materiale wynosi 17 gramów na sto gramów suchej masy (średnia); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Materiał badania Díez–Álvarez 2001; przygotowanie i zakres części według §2.1, nie całe świeże owocniki”. [13]
Zawartość glikogenu w badanym materiale wynosi 1,56 grama na sto gramów suchej masy (średnia); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Materiał badania Díez–Álvarez 2001; przygotowanie i zakres części według §2.1, nie całe świeże owocniki”. [13] - Udział składnika w profilu kwasów tłuszczowych
- Materiał badania: wykorzystano materiał — Przygotowany materiał Tricholoma portentosum z Camposagrado koło León w Hiszpanii, po umyciu, oddzieleniu pileusa, liofilizacji i zmieleniu; zakres części według metody źródłowej. Zakres odczytu obejmuje fragment źródła. Ograniczenia: Zakres przygotowania materiału zachowano według publikacji, bez rozszerzania wyników na całe świeże owocniki lub polskie populacje. Niejednoznaczny odczyt zawartości cukrów w tabeli i dyskusji pozostawiono poza wybraną wartością oznaczenia; oba odczyty są zachowane w dokumentacji źródłowej. [13]
Udział składnika „kwas tłuszczowy C12:0” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 0,4% (średnia). [13]
Udział składnika „kwas tłuszczowy C14:0” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 1,2% (średnia). [13]
Udział składnika „kwas palmitynowy (C16:0)” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 7,6% (średnia). [13]
Udział składnika „kwas tłuszczowy C16:1” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 1% (średnia). [13]
Udział składnika „kwas stearynowy (C18:0)” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 3,4% (średnia). [13]
Udział składnika „kwas oleinowy (C18:1n9)” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 58% (średnia). [13]
Udział składnika „kwas linolowy (C18:2n6)” w profilu kwasów tłuszczowych wynosi 27,9% (średnia). [13] - Zdolność redukująca w oznaczeniu Folina–Ciocalteu
- Zdolność redukująca w oznaczeniu Folina–Ciocalteu wynosi 10,8 miligrama ekwiwalentu kwasu galusowego na gram ekstraktu (średnia; odchylenie standardowe: 0,47 miligrama ekwiwalentu kwasu galusowego na gram ekstraktu); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Metanolowy ekstrakt całych owocników; Ferreira 2007, materiał portugalski 2004”. [12]
Zdolność redukująca w oznaczeniu Folina–Ciocalteu wynosi 6,57 miligrama ekwiwalentu kwasu galusowego na gram ekstraktu (średnia; odchylenie standardowe: 0,31 miligrama ekwiwalentu kwasu galusowego na gram ekstraktu); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Metanolowy ekstrakt kapeluszy; Ferreira 2007, materiał portugalski 2004”. [12]
Zdolność redukująca w oznaczeniu Folina–Ciocalteu wynosi 3,91 miligrama ekwiwalentu kwasu galusowego na gram ekstraktu (średnia; odchylenie standardowe: 0,17 miligrama ekwiwalentu kwasu galusowego na gram ekstraktu); liczba powtórzeń oznaczenia: 3. W badaniu wykorzystano materiał opisany jako „Metanolowy ekstrakt trzonów; Ferreira 2007, materiał portugalski 2004”. [12]
Najważniejsze substancje i ich działanie
Ekstrakty metanolowe z owocników wykazują obecność związków fenolowych. W oznaczeniach odczynnikiem Folina–Ciocalteu zawartość fenoli wynosi 10,80 ± 0,47 mg równoważników kwasu galusowego na gram ekstraktu dla całego owocnika, 6,57 ± 0,31 mg/g dla kapeluszy oraz 3,91 ± 0,17 mg/g dla trzonów.
[3]W testach aktywności przeciwutleniającej in vitro wskaźnik EC50 mocy redukującej ekstraktu wynosi 3,12 mg/ml dla całego owocnika, 3,69 mg/ml dla kapelusza i 4,82 mg/ml dla trzonu. W teście zmiatania rodnika DPPH wartość EC50 wynosi odpowiednio 22,9 mg/ml, 40,2 mg/ml oraz powyżej 50 mg/ml; przy stężeniu 50 mg/ml stopień zmiatania DPPH sięga 65,0% dla całego grzyba, 59,7% dla kapelusza i 30,4% dla trzonu.
[3]W porównaniu właściwości przeciwutleniających in vitro ekstrakt z całego owocnika gąski niekształtnej wykazał w próbie mocy redukującej niższe stężenie EC50 (3,12 mg/ml) niż ekstrakt z mleczaja rydza (Lactarius deliciosus, EC50 3,42 mg/ml), co oznacza silniejszą moc redukującą w tej konkretnej próbie, mimo że w ogólnej ocenie badań autorzy przypisują wyższą aktywność przeciwutleniającą rydzowi.
[3]Siedlisko i występowanie
Siedlisko, obszar i pora roku
W Europie Środkowej owocnikowanie przypada głównie na październik i listopad, ze sporadycznymi późnymi znaleziskami w grudniu. W czeskim atlasie ČMS udokumentowano m.in. znaleziska z 25 listopada 2017 r. (Praga), 15 listopada 2020 r. (kraj środkowoczeski) oraz 29 grudnia 2023 r. (Praga). Grzyb rośnie na glebach piaszczystych pod sosnami i świerkami; miejscami występuje bardzo obficie, w innych rejonach bywa rzadki.
[2]Naturalny zasięg geograficzny gąski niekształtnej obejmuje Europę, Azję, Amerykę Północną i Środkową oraz Afrykę.
Na Półwyspie Iberyjskim owocniki zbierano jesienią w drzewostanach sosnowych (Pinus sp.), m.in. w rejonie Bragança w północno-wschodniej Portugalii, gdzie materiał zdeponowano w zielniku Instituto Politécnico de Bragança.
[3]Potwierdzony zasięg występowania
Wszystkie obszary potwierdzone w zapisanych danych źródłowych.
| Kraj | Regiony i stanowiska | Owocnikowanie | Źródła |
|---|---|---|---|
| Polska | PN Bory Tucholskie — stanowisko 23; PN Bory Tucholskie — stanowisko 24; Międzybrodzie Bialskie | IX–XII |
|
Źródła
- Fungipedia microscopy page by Josep Torres
- Karel Tejkal, Česká mykologická společnost, Tricholoma portentosum — čirůvka havelka
- Ferreira I.C.F.R., Baptista P., Vilas-Boas M., Barros L. 2007, Food Chemistry100:1511–1516, DOI 10.1016/j.foodchem.2005.11.043
- Species Fungorum, Tricholoma portentosum, rekord 248886
- Marek Snowarski, Tricholoma portentosum — gąska niekształtna
- D20141408.pdf
- D20260258.pdf
- Ferreira et al. 2007, Food Chemistry 100:1511-1516, DOI 10.1016/j.foodchem.2005.11.043
- V.A. Díez & A. Álvarez (2001), Compositional and nutritional studies on two wild edible mushrooms from northwest Spain
- Vukadin et al. 2022, Cd in three Tricholoma species, PMCID PMC9317900
- tricholoma_portentosum.gbif.exact
- Grzesiak et al. 2020, Contribution to knowledge of the mycobiota of Bory Tucholskie National Park
- Paweł Zarzyński, Grzyby polskich lasów, CILP 2021, s.136–137